Frankismoaren garaiko Euskal Herria: gatazkak, garapen ekonomikoa eta kultura (1939-1975)

Laburpena

Dokumentu honek Frankismoaren garaiko Euskal Herriaren gizarte, ekonomia eta kulturaren bilakaera laburbiltzen du. Lan gatazkak eta mugimendu sozialak, autarkia eta desarrollismoa, demografia aldaketak eta euskal kulturaren susperraldia aztertzen dira. Ikasleak aldi honetako ezaugarri nagusiak ulertuko ditu.

Funtsezko puntuak

1959-1975 aldian Euskal Elizaren zati bat frankismoaren aurka agertu zen, eta euskal nazionalismo erradikala sortu zen (ETA, 1959).
1964an Gerra Zibilaren ondorengo lehen Aberri Eguna ospatu zen.
Autarkia garaian (1939-1959) Bizkaiko eta Gipuzkoako industria nabarmen garatu zen, baina 1947an greba orokorrak gertatu ziren.
1959ko Egonkortze Planak garapen handia ekarri zuen eta desarrollismoari hasiera eman zion.
1960tik aurrera euskal kulturaren susperraldia gertatu zen: ikastolak sortu ziren, Euskara Batuaren lehen urratsak eman ziren eta euskarazko literatura bizkortu zen.

Frogatu zeure burua

Lan Gatazkak eta Mugimendu Sozialak (1959-1975)

Lan gatazkak gehienbat industrializatutako lurraldeetan gertatu ziren. 1959-1975 aldiak bi ezaugarri nagusi izan zituen:

Euskal Elizaren zati bat frankismoaren aurka jarri zela.
Euskal nazionalismo erradikala sortu zela (1959an ETA, Euskal Herriaren nortasun eta eskubideen alde).

Ezkerreko erakunde berriak ere sortu ziren. 1961 eta 1962. urteetan langileen mugimendu garrantzitsuak gertatu ziren. 1964an, Gerra Zibilaren ondorengo lehen Aberri Eguna ospatu zen. 1966an (Bizkaian) eta 1968an (Gipuzkoan) gatazka garrantzitsuak izan ziren.

Alderdi politikoek ezin zituzten mugimendu horiek kontrolatu. Hala ere, Franco hil zenean (1975), autodeterminazioa, amnistia eta askatasunen aldeko proposamenak bertan behera geratu ziren.

Garapen Ekonomikoa

Garapen ekonomikoari dagokionez, bi etapa bereiz ditzakegu:

Autarkia (1939-1959)

Bigarren Mundu Gerraren ondorioz (isolamendu politikoa), Bizkaiko eta Gipuzkoako industria garatu zen nabarmen. Euskal enpresek gorakada handia izan zuten eta, ondorioz, 1947an greba orokorrak gertatu ziren. 1950. urtean egoera hobera joan arren, siderurgiaren ekoizpena jaitsi zen. Hala ere, BPG (Barne Produktu Gordina) handitu zen eta Estatuko barne produktu gordinaren ekarpen handia izan zen. Autarkia garaian, ez zen ezer kanpotik ekartzen, eta Estatuak parte-hartze garrantzitsua zuen ekonomian.

Desarrollismoa (1959-1975)

Euskal Herria bere mugetatik at atera zen. 50eko hamarkadan isolamenduarekin amaitu zen. Hala ere, prozesu oso motela izan zen, industrien ideologia zela eta. 1957an, Francok gobernu aldaketa sakonak egin zituen: López Rodó, Navarro Rubio eta Alberto Ullastres ekonomiaren arrazionalismoa ezarri zuten, teknokrazia ekarriz. 1959an, Egonkortze Planak izugarrizko garapena ekarri zuen.

Demografia eta Gizarte Eredu Berria

Gerra Zibilak hildako asko utzi zituen, demografia gelditu zuena. Hala ere, 50eko hamarkadan demografia handitu zen, immigrazioa eta industria garapenaren ondorioz.

Horrek gizarte eredu berria ekarri zuen, ezaugarri hauekin:

25-39 urteko biztanleriaren hazkundea.
Bizi-itxaropenaren luzapena.
Adin-piramidearen gaztetzea.

Horrek hirien hazkundea ekarri zuen (urbanizatze prozesu azkarrak) eta, aldi berean, txabolismo arazoak. Gizartearen helburua etxebizitza bat lortzea zen; ondorioz, kredituak ugaritu eta nabarmendu ziren, eta energia-iturri motak aldatu ziren.

Euskal Kulturaren Susperraldia

Euskal kulturak haustura sakona jasan zuen. Hasieran, ez zegoen kultura bultzatzeko ekimenik (unibertsitate publikorik ez), eta immigrazioak ez zuen laguntzen. Erbesteratuen itzulerak artearen berrikuntza bultzatu zuen, adibidez, Arantzazuko obrarekin.

1960tik aurrera, susperraldi aberats eta heterogeneo bat plazaratu zen elkarte eta erakundeen eskutik:

Ikastolak sortu ziren.
Euskara Batua sortzeko lehen urratsak eman ziren.
Euskarazko literatura produkzioa bizkortu zen.

Ohiko galderak

Zein izan ziren Frankismoaren garaiko garapen ekonomikoaren bi etapak?

Lehena autarkia izan zen (1939-1959), isolamendu politikoaren ondorioz industria barnean garatu zena. Bigarrena desarrollismoa izan zen (1959-1975), Egonkortze Planarekin hasi zena eta Euskal Herria bere mugetatik at atera zena.

Noiz sortu zen ETA eta zertarako?

1959an sortu zen ETA, Euskal Herriaren nortasun eta eskubideen alde. Euskal nazionalismo erradikalaren sorrera nabarmendu zen aldi horretan.

Zer ekarri zuen 1959ko Egonkortze Planak?

Izugarrizko garapena ekarri zuen. Plan horrek desarrollismoaren hasiera markatu zuen, isolamenduarekin amaituz.

Nola aldatu zen euskal kultura 1960tik aurrera?

Susperraldi aberats eta heterogeneoa gertatu zen elkarte eta erakundeen eskutik. Ikastolak sortu ziren, Euskara Batuaren lehen urratsak eman ziren eta euskarazko literatura produkzioa bizkortu zen.