Esparteroren erregeordetza eta Karlistaldia (1840–1876)
Esparteroren erregeordetza (1840–1843)
Esparteroren erregeordetza (1840–1843): 1840an Espartero izendatu zuten erregeorde, Maria Cristinaren ordez. Boterean iristeko beste arrazoietako bat izan zen Lehen Karlistaldian hartutako ospea, hain zuzen.
1841eko urriaren 16an, Nafarroan, Lege Paktua lortu zen, hau da, Nafarroako foru-erregimenaren amaiera. Xedapen berri horien bidez, Nafarroa probintzia bat bihurtu zen eta ez zuen legegintza-eskumenik ezta zerga-salbuespenik ere mantendu; hala ere, Zuzenbide Zibila eta autogobernu administratiboa -izendapen horiek garaiaren dokumentuetan agertzen diren moduan- mantendu ziren.
Euskal probintzietan, ostera, ez zen antzeko pakturik lortu; Esparteroren gobernu liberal aurrerakoiak estatu uniformea bilakatu nahi izan zuen: horretarako legedi progresista ezarri eta kontrafueroa deuseztatu zituen euskal lurraldeetan. Hori dela eta, matxinada sortu zen euskal probintzietan.
Baina Espartero-k gogor zapaldu zuen altxamendua, eta, matxinadari erantzunez, 1841eko urriaren 29ko dekretua eman zuen. Dekretu honen arabera, hiru probintziak Espainiako gainerako lurraldeen mailara egokitu ziren administrazioari, arlo juridikoari eta muga-zergei dagokienez. Baina lege hark ez zituen foru guztiak erabat indargabetu: euskal lurraldeek beren ezaugarri militar bereziak eta zerga-bereizgarriak mantendu zituzten.
Ondorio nagusiak (Esparteroren garaia)
- Lege Paktuaren ondorioz Nafarroa probintzia bihurtu zen.
- Kontrafueroaren deuseztatzeak eta legeria progresistak liskarrak eragin zituen euskal lurraldeetan.
- 1841eko dekretuak administrazio eta araudi arloan Espainiako mailara egokitzapen bat ezarri zuen, baina foru ezaugarri batzuk mantendu ziren.
Hirugarren karlistaldia (1872–1876)
Hirugarren Karlistaldia (1872–1876): 1868ko iraultzek Amadeo Savoiakoaren monarkia ekarri zuten; haren porrotaren ondorioz I. Errepublika ezarri zen, eta horrek karlismoaren aldekoen ugaritze nabarmena eragin zuen.
Karlistek Amadeo Savoiaren ordez Karlos VII.a errege izendatu zuten. Karlisten taldeek prentsan propaganda politikoa egin zuten, eta Elizak ere pulpituetan parte hartu zuen; horren ondorioz Euskal Herriko gehienek liberalismoa katoliztasunaren eta foruen aurkako mugimendutzat hartu zuten.
“Jainkoa, Aberria, Foruak eta Erregea” printzipioetan oinarrituta, karlistek eraso militarra antolatzen hasi ziren, erregimen monarkiko tradizionala berriro ezartzearen asmoarekin. Gerraren hasieran hainbat gudu galdu zituzten karlistek, baina 1873an Euskal lurraldeak karlisten esku geratu ziren, hiriburuak izan ezik.
1876an liberalek behin betiko garaipena lortu zuten eta Karlos VII.ak Frantziara alde egin behar izan zuen. Karlisten hondamen militarren ondorioz, Canovasen gobernu berriak, Errestaurazio garaian, 1876an foruak deuseztatu zituen, eta horrekin historiaren aldi berri bat hasi zen Euskal Herrian.
Ondorio nagusiak (Hirugarren Karlistaldia)
- Karlismoaren porrotak foruen deuseztatzea ekarri zuen 1876an.
- Politikoki, liberalek garaipena uztartu zuten eta monarkia-berreskuratze/egonkortze prozesu bat abiatu zen.
- Euskal Herriko egitura juridiko eta administratiboetan aldaketa sakonak gertatu ziren, foruen murrizketarekin.
Kontestu eta gogoeta
Bi garaiek (Esparteroren erregeordetza eta Hirugarren Karlistaldia) Euskal Herriko autogobernuaren eta foruen gaineko eztabaida eta tentsioak areagotu zituzten. Historia horiek ulertzea berezia da errepublika, monarkia eta toki-foruen arteko tentsioen testuinguruan.
Iturrien eta egitura terminologikoaren oharra
Testu hau XIX. mendeko gertakari politikoak laburbiltzen ditu; kontsultan zein iturritan oinarritu zaren arabera termino zehatzak eta datu xehetuak desberdinak izan daitezke. Egitura eta terminologia egokitu dira honen integrazioan hizkera zuzenago eta gramatikoki zuzenagoa eskaintzeko, baita SEO ikuspegitik gako-hitzak azpimarratzeko ere.