Espainiako Krisia eta Liberalismoaren Hastapenak

Independentzia Gerraren Ondorioak

Gerra honek erbesteratze masiboa eragin zuen: frantsesak zapalduak izan ziren eta herriak erabat baztertu zituen.

Ondorio Ekonomikoak

• Herriak etenbabe pairatu zituen.
• Gerra garaian askotan bidelapurretari lotuta garatu zen gerrillen sistema, eta XIX. mendean errepikatu ziren lapurreta horiek.

Ondorio Politikoak

• Espainiako koloniek independentzia lortzeko gogoa piztu zuten.
• Amerikan batzarren osaketak indar handia hartu zuen.
• Naziotasun emantzipazioa sustatu zen.
• Espainian Napoleonen armadak izan zuen hondamendiak eta tropek pairatu zuten ahuleziak eragina izan zuten.

1812ko Cadizko Konstituzioa

Ezaugarri Politikoak

• Subiranotasun Nazionala: Orain arte, Antzinako Erregimenean, boterea Jainkoarengandik zetorrela eta erregeak bakarrik erabili zezakeela ulertu da. Cadizko Konstituzioan hau aldarrikatu zen: subiranotasuna nazioan zegoen, eta Espainiar Nazioa bi hemisferioetako espainiarren batura zen.
• Botere Banaketa: Erregimen zaharreko ezaugarrietako bat erregeak boterearen kontrol osoa izatea zen. 1812ko Konstituzioan, botereak banatu ziren:
  • Legegilea: Gorteek dute legeak aldarrikatzeko pribilegioa (beto eskubidea du erregeak).
  • Betearazlea: Erregeak aukeratzen ditu ministroak, armadaren buru da, eta nazioarteko harremanak zuzentzen ditu. Erregeak erreinatu egiten du, baina ez du gobernatzen.
  • Judiziala: Justizia auzitegien eskuetan dago.
• Ordezkaritza Sistema: Antzinako Gorteetan prokuradorearen ordezkaritza estamentala zen. 1812ko Konstituzioan, aukeraturiko diputatuek ez dituzte noblezia, eliza edo hiriak ordezkatzen.
• Bozkatzeko Erabideak:
  • Lege Zaharrekoen aldekoak: Estamentu bat, boto bat.
  • Liberalak: Pertsona bat, boto bat (banakako botoa).
• Gorteak: Ganbera bakarra. Gizonezkoen sufragio unibertsalaren bidez aukeratuak (horrek soldatapekoak eta lurrik gabeko nekazariak kanpoan uzten zituen). Erregeak beto eskubidea du.
• Izaera Konfesionala: Erlijio askatasunik ez. Erlijio ofiziala katolizismoa zen.

Foru Sistema eta Batasun Administratiboa

Foru sistema deuseztatu eta administrazio zentralizatua ezarri zen. Konstituzioak ez zituen foru-erregimenak aipatzen, ez zituen indargabetzen, baina bere aplikazioak zentralizazio politiko-administratiboa zekarren, herritar guztien betebehar eta eskubide-berdintasuna aldarrikatuz.

Ezaugarri Sozioekonomikoak

Liberalek hainbat neurri hartu zituzten:

• Inprenta-askatasunaren dekretua onetsi zen.
• Jurisdikzio-jaurerriak abolitu ziren.
• Gremioak indargabetu ziren.
• Inkisizioa abolitu zen.
• Komentuak ezabatu eta erlijio-ordenen ondasunak sekularizatu ziren.
• Aduanak mugan kokatu nahi zituzten, eta ez barnean.
• Merkatu librea sustatu zen, “laissez faire, laissez passer” lelopean.
• Oinarrizko eskubideen aitorpena mugatua zen. Lan askatasuna bermatu zen.
• Elizaren desamortizazioa hasi zen.
• Berdintasuna epaiketaren eta zergen aurrean.
• Jaunaren eskubideak desagertu ziren.
• Armadan sartu ahal izateko ez zen noble izan beharrik.
• Tortura ilegalizatu zen.

Dinastia Auzia eta I. Karlistadaren Hasiera

Lege Salikoa eta Pragmatika Santzioa

Lege Salikoa Frantzian ikusi zen lehen aldiz. Felipe V.ak sartu zuen Espainian, Habsburgotarren dinastia sar ez zedin. Lege horren arabera, gizonezkoek bakarrik goberna zezaketen.

Fernando VII.ak kendu egin zuen Espainian, eta Pragmatika Santzioa (berrezpen santzioa) sartu zuen 1830ean, emakumezkoek gobernatu ahal izateko, semerik ez bazegoen. Fernandok semerik ez zuenez, bere alaba Isabel izendatu zuen oinordeko. Lege honek Karlos Maria Isidro, bere anaia, baztertzen zuen tronutik.

1830ean, ultrek Fernando VII.aren anaia Karlos bultzatu zuten erregegai. Karlos eta Isabelen arteko dinastia-auzia bi proiektu eta bi estatu eredu ezkutatzen zituen aitzakia bihurtu zen.

1830 eta 1833 bitartean, Maria Kristina, Fernandoren emaztea, erreformista eta liberalen ingurura joan zen bere alabaren ondorengotzarako eskubideak babesteko. Fernando VII.a 1833an hil zenean, karlistak eta isabelinoak (edo kristinoak) elkarren aurka altxatu ziren, I. Karlistada deritzon gerra zibilari hasiera emanez (1833-1839).

Maiorazkoa (Definizioa)

Nobleziaren lurraldeak honela deitzen ziren. Bere jabetza ez zatitzeko eta familia berean geratzeko, lurrak belaunaldi batetik bestera (lehenengoari edo seme nagusiari) pasatuko ziren osorik; beraz, lur hauek ezin ziren saldu edo banatu eta, gainera, zergarik ez zuten ordaintzen.