Euskararen egoera soziolinguistikoa, elebitasuna eta diglosia: laburpena

1. EAEko egoera soziolinguistikoa

Euskal Herriko egoera normalizazio-prozesu konplexu batean murgilduta dago. Helburu nagusia herritarren hizkuntza-eskubideak bermatzea da, euskara gizarteko alor guztietara hedatuz. Hala ere, diglosia-egoera argia da: gaztelania da hizkuntza hegemonikoa eremu gehienetan, eta euskara, nahiz eta eskolatzearen bidez hedatu den, eremu murritzagoetan bizi da.

Gizartea anitzagoa da immigrazioak ekarritako hizkuntza-aniztasuna dela eta, eta erronka nagusia euskara eremu formaletatik informaletara pasatzea da, herritarren aktibazioaren eta hizkuntzarekiko atxikimenduaren bidez, euskararen erabilera eguneroko bizitzan sustatuz eta euskal gizartearen kohesioa indartuz gaur egungo testuinguru global honetan.

2. Elebitasuna: Norbanakoa eta gizartea

Elebitasuna bi plano desberdinetan ulertu behar da:

• Norbanakoarena: Gaitasun kognitibo eta komunikatiboa da; norberak bere lehen hizkuntza menperatzeaz gain, beste bat erabiltzeko duen gaitasuna.
• Elebitasun soziala: Komunitate batean bi hizkuntza elkarrekin erabiltzen direnean sortzen den fenomeno soziologikoa da.

Euskal Herrian, bi plano hauen arteko elkarrekintza ezinbestekoa da; ezagutza akademikoa ez da nahikoa, hiztunek hizkuntza egoera askotarikoetan erabiltzeko nahia eta aukera izan behar baitute bizitza soziala benetan euskalduntzeko eta hizkuntza-gaitasunak modu funtzionalean garatzeko gizartean.

3. Pertsona elebidunaren ezaugarriak

Pertsona elebiduna bi kode linguistiko bereizteko gai da, nahiz eta maileguak edo elkar eraginak egon. Ezaugarri gakoa code-switching edo kode-aldaketa egiteko gaitasuna da: egoeraren edo solaskidearen arabera hizkuntza bat edo bestea erabiltzea. Halaber, esanahi bera bi sistema desberdinetan adierazteko gaitasuna du.

Ez da bi hizkuntzatan gaitasun berdina izatea; elebidun batek beti izango du hizkuntza bat nagusia identifikazio pertsonalerako, baina komunikazio-beharretara egokitzeko malgutasun handia erakutsiko du egoera bakoitzean, ñabardura sozialak eta emozionalak hizkuntza bakoitzaren testuinguru egokian adieraziz eta komunikazioa erraztuz.

4. Nor da elebidun orekatuena?

Siguán eta Vilaren arabera, elebidun orekatuena "elebitasun goiztiarra" izan duena da, hau da, haurtzaroan familia-giroan bi hizkuntzak batera jaso dituena. Pertsona honek bi hizkuntzak berezko, modu naturalean eta esfortzu kontzienterik gabe barneratzen ditu.

Gakoa da haurrak hizkuntza bakoitza gizarte-egoera anitzetan erabiltzen duela; horrela, gaitasun komunikatibo osoa garatzen du bi sistemetan, hizkuntza bakoitzaren ñabardura sozial, emozional eta kulturalak bereganatuz. Haurtzaroko esperientzia honek elebitasunaren oreka kognitiboa bermatzen du, hizkuntza biak berezkoak sentituz eta bizitza osoan zehar bi sistema linguistiko horiek modu naturalean erabiliz.

5. Gizabanakoaren elebitasun motak

Elebitasuna sailkatzeko irizpide nagusiak adina, gaitasuna eta estatusa dira:

• Gaitasunaren arabera: "orekatua" edo "nagusia" izan daiteke.
• Estatusaren arabera: "gehitzailea" (jatorrizkoa mantenduz) edo "kentzailea" (bigarrena ikastean lehenengoa galtzea) bereizten dira.
• Jabetze-adinaren arabera: aldiberekoa edo ondoz ondokoa izan daiteke.

Sailkapen hauek funtsezkoak dira ikasle baten profil linguistikoa zehazteko eta hezkuntzan metodologiarik egokiena hautatzeko, betiere ikaslearen jatorria eta gaitasunak aintzat hartuz, ikaskuntza-prozesua ikasle bakoitzaren beharretara egokituz, arrakasta akademikoa bermatuz eta eleaniztasun orekatua sustatuz ikaslearen ibilbide akademiko guztian zehar gaur egungo hezkuntza-sistema inklusiboaren baitan.

6. Zer da diglosia?

Diglosia Fergusonen arabera, hizkuntza-komunitate bateko bi aldaeren arteko funtzio-banaketa egonkorra da. Aldaera bat (H) goi-mailako funtzioetarako erabiltzen da, eta bestea (L) ahozko komunikazio informaletarako.

Fishmanek kontzeptua zabaldu zuen hizkuntza gutxituen egoeretara: (H) gaztelania boterearen hizkuntza da, eta (L) euskara eremu murritzagoetarako utzia. Egoera honek euskara funtzio formaletatik kanpo uztea eragiten du, normalizazio-prozesua zailduz, hizkuntza boteredunaren nagusitasuna betikotuz eta euskal hiztunen eskubideak baldintzatuz gizartean. Horrela, diglosia-egoerak euskararen erabileraren garapena mugatzen du, hiztunen arteko harremanak eta hizkuntza-eskubideak modu negatiboan baldintzatuz.

7. Zer da hizkuntza-normalizazioa?

Hizkuntza-normalizazioa hizkuntza baten estatusa eta erabilera bizitza sozialeko alor guztietara zabaltzeko prozesu politiko eta soziala da. Euskadin helburu nagusia elebakarrak elebidun bihurtzea da hezkuntzaren bidez. Honek esan nahi du euskarak administrazioan, lanean, kulturan eta kalean presentzia osoa izan behar duela, hizkuntza-eskubideak bermatuz.

Normalizazioak ez du soilik irakaskuntzan ikastea eskatzen; hiztunek euskaraz egiteko gaitasuna, aukera eta erabiltzeko nahia izatea bilatzen du, hizkuntza gutxitua boteredun bihurtzeko bidean eta gizartearen kohesioa indartuz, herritarren hizkuntza-aktibazioa sustatuz eguneroko bizitzan zehar.