Batxilergoa mailako Gizarte zientziak ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Euskarazko Hiztegia: Sinonimoak eta Esanahiak

A

• Abaildu / Makurtu: Bozkario-poza
• Abegitsu / Gaztigua: Deblauki - Bat-batean
• Adeitasun / Begirunea: Doi-justu
• Adur / Zoria: Egoskor - Temosoa
• Ahokatu / Irekiduran sartu: Egotzi - Kanporatu
• Airos / Sotila: Elkor - Idorra
• Aise / Erraz: Emankor - Joria
• Aitzin / Baino lehen: Emeki - Leunki
• Amaraun / Armiarmaren sarea: Erantsi - Gehitu
• Apaldu - Umildu: Eritasun - Gaitza
• Apika - Agian: Errabia - Amorrua
• Arakatu - Miatu: Erreskatatu - Salbatu
• Aratz - Garbia: Errezatu - Otoitz egin
• Artean - Oraindik: Errezel - Gortina
• Artesi - Bitartea: Errezelo - Susmoa
• Asaskaldi - Dena kanporatzea: Erruki - Pena
• Atabal danbora: Estropezu egin - Behaztopatu
• Atrebeintza - Ausardia: Estudio - Ikerketa
• Atxiki - Itsatsi: Etxaferu - Bolandera
• Auzi

Prozesu Logiko-Matematikoak Errazteko Mekanismoak

Haurren garapen kognitiboan, prozesu logiko-matematikoak errazteko funtsezko mekanismoak daude. Hauek dira nagusiak:

Manipulazioa

Objektuak hartu, eskuekin ukitu eta ahora eramatea ezinbestekoa da ingurukoa ezagutzeko. Manipulazioa bi ezagutza motatan bereizi behar da:

• Ezagutza fisikoa: Behatu daitekeena.
• Ezagutza logiko-matematikoa: Objektuen arteko erlazioak.

Ariketa ludikoen bidez, umeak manipulazioa erabiltzen du. Jolas mota desberdinak daude:

• Jolas esploratzailea: Informazio sentsoriala lortzeko.
• Jolas esperimentala: Harremanak sortzeko.
• Zehaztasun-jolasa: Esku-trebetasuna garatzeko.
• Sormenezko eta eraikuntzazko jolasa: Ezaugarri batzuk ezagutu eta esploratzeko.

Imitazioa

Portaera motorretatik kontzeptu...

Unibertsoaren jatorria: teoriak

Unibertsoaren jatorriari buruzko teoriak asko dira. Zientifikoak, Big Bang teoria, eta ez-zientifikoak, besteak beste, Bibliaren, beste erlijioen eta kulturen araberako sorrera-kontakizunak.

Big Bang teoria

Big Bang da unibertsoaren sorreraren teoria zabalena. Teoria honen arabera, unibertsoko materia guztia gune bakar batean bildua zegoen eta duela 13.800 milioi urte inguru eztanda egin zuen. Materia hori unibertsoan zehar zabaldu eta sakabanatu zen. Geroago, materia horretatik galaxiak, izarrak eta planeta-sistemak sortu ziren.

Unibertsoa hedatzen eta hozten joan da. Hoztu ahala, fase-trantsizio kosmologikoak gertatu dira, dentsitate altuko unibertso beroatik, pixkanaka-pixkanaka, gaur egun ikusten dugun unibertsora...

Euskarazko Terminoen Azterketa

Hona hemen euskarazko hainbat termino eta haien definizioak:

• Abaildu: nekatu
• Abaro: babesleku
• abil-uste: abila
• afut1: tantakeriak!
• ahalenetan: alajaina
• aharrausika: aho-zabalka
• Ahurren: eskubarne
• Aiduru: zain
• Aiene: intziri
• aiheru: keinu
• aihuma: aisene
• aihumaka: aineka
• aldaberetara: aldakorra
• aldaera: aldaki
• alderraia: norabide gabekoei
• alkazi: zuhaitza
• amoltsuok: adeitsu
• antzua: elkor
• apika: agian
• Arrakeroak: tranpati
• arranbilaka: trumilka
• arranpak: karranpa
• astalkatu: matazatu
• asunak: osin
• atezu: teinkatasunez
• ausikiaren: hozkada
• autu: solasaldia
• azkon: gezi
• balan: sorta
• baldarragoari: dorpe
• bareak: lasai
• barribidean: auzoa
• Barrunbeez: errai
• Beilariak: zaintzaile
• Berariaz: apropoz
• Bet-betan: bat-batean
• betizua: zaputz
• betokerrarena: begi-oker
• bidasa:

Esplorazioen Garaia: Mundu Berriaren Aurkikuntza

XV. eta XVI. mendeetan europarrek aparteko lurraldeak esploratu zituzten. XV. mendean, europarrek munduaren ezagutza mugatua zuten; oso gauza gutxi zekiten Saharaz hegoaldeko Afrikari buruz, eta ez zekiten Amerika, Ozeania eta Antartika existitzen zirenik ere.

Merkataritza Bide Berrien Bilaketa

Europan oso preziatuak ziren produktu exotikoak, eta bidean barna ekartzen zituzten produktu horiek. Hala ere, 1453an turkiarrek Konstantinopla konkistatu zutenean, Zetaren Bidea etenik geratu zen. Ondorioz, merkatari europarrek bide alternatiboak bilatu behar izan zituzten Asiara iristeko.

Nabigaziorako Tresna eta Teknologia Berriak

Esplorazioak errazteko, hainbat tresna eta mapa garatu ziren:

• Koadrantea: Latitudearen

Decrolyren Pedagogia: Oinarrizko Printzipioak

1. Behaketa

Behaketari dagokionez, haurra objektuekin, izakiekin eta gertaerekin harremanetan jarri behar da. Horretarako ariketa batzuk egiten dira, eta haurrek zentzumen ezberdinez jasoko dituzte naturako elementuak. Gainera, haurrek materiala eskura eduki behar dute. Garrantzitsua da ikasgelan naturako elementuak edukitzea.

Jasotako material ukigarriekin kontaktu zuzeneko ariketak oso baliagarriak dira zentzumenak garatzeko. Horrela, haurren zentzumenekin jolastuz, hauei interesa piztuko zaie eta beren kabuz errealitatea ulertzeko gai izango dira. Kasu hauetan, irakaslearen lana behatzea da.

2. Asoziazioa

Asoziazioari dagokionez, material abstraktuagoak sartzen dira hemen (argazkiak, irakurgaiak.....

1. Sarrera: Gizakiaren konplexutasuna

Izaki bizidunak eta animaliak gara. Baina, gizaki gisa, zenbait bereizgarri ditugu: errealitate konplexu bat dugu eta alderdi desberdin batzuk hartu behar ditugu kontuan:

• Alderdi psikologikoa: Gai gara pentsatzeko, sentitzeko, gogoratzeko eta hunkitzeko.
• Alderdi biologikoa: Izaki bizidun animaliak gara, zehazki primateen barruko Homo sapiens espeziea.
• Alderdi soziala eta kulturala: Ezinbestekoa dugu beste gizaki batzuekin harremanetan egotea, izaki sozialak garelako. Gizartean bizi gara, kultura jakin baten barruan.
• Alderdi pertsonala: Pertsonak gara; pentsatzeaz, sentitzeaz eta erabakitzeaz gain, gure pentsamendu, sentimendu eta erabakiez kontziente ere bagara. Gogoetazko kontzientziarako gaitasuna dugu: gure

Nutrizioaren Oinarriak: Makronutrienteak

Gure organismoak energia eta osasuna mantentzeko behar dituen oinarrizko elementuak:

• Karbohidratoak: Energia-iturriak; organismoak berehalako energia lortzeko erabiltzen ditu.
• Gantzak: Energia-erregulatzaileak.
• Proteinak: Ehunen osagaiak eta defentsa-erregulatzaileak.
• Bitaminak: Energia-erregulatzaileak.

Elikagaien Nutrizio-Balioak

• Kaloria gehien dutenak: Almendrak, txokolatea, gurina, kakahueteak, oliba-olioa, azukrea, gazta koipetsua.
• Kaloria gutxien dutenak: Zainzuriak, espinakak, tomateak, letxuga.
• Proteina gehien dutenak: Oilaskoa, kakahueteak.
• Proteina gutxien dutenak: Oliba-olioa, aranak, eztia, azukrea.
• Karbohidrato gehien dutenak: Azukreak.
• Karbohidrato gutxien dutenak: Aingira, arrautzak, bakailaoa, gurina,

Zientziaren Aplikazioak Eguneroko Bizitzan

Zientziaren aplikazioak hainbat arlotan aurkitzen ditugu:

• Elikagaien industria
• Nekazaritza
• Giza osasuna eta animalien osasuna
• Industria farmazeutikoa eta kosmetika industria

Adibidez: zapatillak, segurtasuna, edo gaixotasunak saihestea.

Higienea eta Oinarrizko Prozedurak

Higienea osasunaren kalterako izan daitezkeen eragileak kontrolatzeko ezagutza, teknika eta jokabideen multzoa da.

Oinarrizko Prozedurak

Higienearen oinarrizko prozedurak hauek dira:

1. Garbiketa: Gainazal bateko zikinkeria kentzen da. Erratzak, aspiradorak eta trapuak erabiltzen dira azalerak garbitzeko, baita ura eta xaboia ere.
2. Desinfekzioa: Mikrobioak ahalik eta neurri handienean ezabatzeko praktika-multzoa da, batik bat gaixotasunak sortzen

Genero Lirikoa eta Ahozko Literatura

Alfabetatu aurreko aldi luzeetan, funtzio poetikoa ahozko jardunean gauzatzen zen. Puntua, erritmoa, kantua eta gorputz-espresioa ziren literatura honen iraupenerako bide nagusiak.

Ahozko literaturaren zenbait atal

1. Atsotitzak edo errefrauak

• Edukiari dagokionez: Trinko eta aberatsak dira; bizitza, heriotza, lana, eguraldia eta izaera dira erabilitako gai nagusiak.
• Formari dagokionez, bi ezaugarri:
  • Laburrak: Ideiak memorian gordetzeko aproposak.
  • Memoriari laguntzeko baliabideak: Errima, erritmoa, paralelismoa eta kontrastea (baliabide estilistikoak).

Adibideak:

• Kalean uso, etxean otso: Hoskidetasuna edo errima.
• Nolako bizitza, halako heriotza: Korrelazioa.
• Erraz irabazia, erraz xahutu: Kontrastea.

2. Baladak edo erromantzeak

Gertaeren...