Erlijioa ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

1.1. Erromantizismoa eta aberria

XIX. mendean, Erromantizismoaren garaian, abertzaletasunak indar handia hartu zuen literaturan, modu idiliko eta afektiboan. Horrek eragin zuzena izan zuen aberriaren maitasunean.

• Gertaera historikoak: Karlistaldiak, foruen galera, industrializazioa eta hirien hazkundea.
• Ezaugarriak: Paisaia naturalen eta ohitura kultural tradizionalen edertasuna goraipatzen zen.

Jose Maria Iparagirre (1820-1881)

Urretxun jaioa eta Itsasoan hila, olerkari, abeslari eta gitarra-jole ezaguna izan zen. Euskaraz idatzi zuen, Euskal Herriko istorioak, kondairak eta olerkiak landuz.

• Lan nagusiak: Gernikako arbola eta Agur Euskalerria.
• Bizitza: 15 urterekin gerrara joan zen, zauritu egin zuten eta, politika zela eta, erbestera joan behar

Biltegia

Abangoardiak tradiziozko formen eta adierazpideen aurka egiten du eta esperimentazioaren aldekoa da; adierazteko modu berrien aldeko joera nagusitzen da.

Abangoardia eta poesia

Poema abangoardistek ez diote hitzaren zentzuari bakarrik erreparatzen: hitzaren beste ezaugarri batzuekin ere osatzen dute poemaren mezua eta, sarritan, beste arteekiko loturak proposatzen dituzte.

Hitza eta irudia

Literaturaren eta pinturaren arteko harremana landu ohi du abangoardiak. Irudiak sortzeko baliabidetzat dute hitza abangoardistek, eta tipografiarekin jolastuz adierazkortasuna eta zentzu-aniztasuna sortzera jo ohi dute, adibidez:

• koloreak
• letra motak
• letra tamainak
• lerro bertikal eta horizontalekin eginiko jolasak
• lerro gurutzatzeak
• atzekoz aurrera idatziriko

PORTUGALEN PROIEKTUA

XV. mendean, portugaldarrek Indiara iristeko italiarrek eta musulmanek erabiltzen ez zuten bide berri bat aurkitu nahi zuten. Portugaldarrek pentsatzen zuten Ekialdeko merkataritzaz jabetuko zirela hori lortzen bazuten.

Ideia honen sortzailea Henrike Nabigatzailea izan zen, Joanesen semea. Berak Sagresen eskola bat sortu zuen, zailtasun batzuk hobetzeko, adibidez, marinelen esperientzia falta. Eskola horretan, gehienak espedizioetarako prestatu ziren, eta kartografoek beren mapak hobeto egin ahal izan zituzten.

Lehenengo bidaiak

Portugaldarrek lurralde hauek konkistatu eta aurkitu zituzten:

• 1415ean: Ceuta konkistatu zuten.
• 1419an: Madeirako uharteak.
• 1431n: Azoreetakoak.
• 1446an: Cabo Verde uharteak aurkitu zituzten. Gero, Gineako

Euskal Herriko euskalkiak

• Mendebaldekoa: Bizkaian, Gipuzkoako Deba arroan eta Araba iparraldean. Bizkaiera ere deitu izan zaio. Koldo Zuazoren ustez, tankera honetakoa zen baita ere Araba gehienean, Burgos iparraldean eta Errioxan egiten zen euskara.
• Erdialdekoa: Gipuzkoan eta Nafarroako ipar-mendebaldean. Gipuzkera ere deitu izan zaio.
• Nafar-lapurtarra: Nafarroa Beherean eta Lapurdin. Nafar-lapurtera ere deitu izan zaio.
• Nafarra: Nafarroa Garaian. Nafarrera deitu izan zaio; sailkapen guztietan zailtasun handiak sortu ditu.
• Zuberotarra: Zuberon. Zubera edo xiberera ere deitu izan zaio.
• Ekialdeko nafarra: Erronkarin eta Zaraitzun. Galduta dago; XIX. mendean erronkariera eta XX. mendean zaraitzuera.

Euskal literatura klasikoaren hastapenak

1. Gure literatura

Hinduismoaren oinarrizko datuak

• Nola deitzen dute hinduek haien erlijioa? Sanatana Dharma.
• Zein izan zen bere sortzailea? Ez dauka sortzailerik.
• Zenbat kide ditu? 700 milioi baino gehiago.
• Non daude jarraitzaile gehienak? Indian.
• Komunitate hinduistak: Sri Lanka, Malaysia, Singapur, Fidji uharteak eta Hegoafrika.

Kontzeptu filosofikoak

Zer dira Atman edo Brahman? Hinduismoaren arabera, gizakiaren barnean erdigune mugaezin bat dago; horri Atman edo Brahman deitzen zaio.

Zer da yoga? Jainkotasunerantz doan bidea da, bizitzeko modu bat. Gorputza lantzen da gogamena menperatzeko. Helburua gure barnean dagoen infinitua kanporatzea, jainkoarekin batzea eta perfekzio gorena lortzea da.

Berraragiztatzea eta testu sakratuak

Berraragiztatzeen zikloa: Perfekzioa...

Sofisten Konbentzionalismoa

Sofistek ondo ezagutzen zuten eta bazekiten toki batean lege santutzat hartzen zena garapen prozesu askotako gobernu mota eta legeak soilik luze eta jakin baten ondorioa zela. Horrenbestez, sofisten iritziz, ez dago naturan oinarritzen den legerik; legeak konbentzioaren ondorio baino ez dira eta, hau da; hitzarmenezkoak dira, adostutako itun bat.

Justizia Platonearen arabera

Platon aristokrazia intelektuala proposatzen du. Proposatutako piramide hierarkikoan:

• Oinarrian ekoizleak daude, haien bertutea neurritasuna da, ekoizten dituzten ondasunak neurriz kontsumitzea alegia.
• Gero zaindariak daude, haien bertute nagusia sendotasuna da eta haien lana ondo egin dezaten, familia bakarra osatuz.
• Gobernatzaile eta filosofoak daude

Erlijioaren Aldaketa

Eliza Aro Modernoaren Hasieran

Aro Modernoaren (AM) amaieran, batzuk Eliza Katolikoarekin haserre zeuden:

• Hierarkia luxuz eta aberastasunez inguratuta zegoen: kristau printzipioen aurka zegoen.
• Apaizek prestakuntza gutxi zuten eta lan pastorala txarto egiten zuten.
• Askok apaiz kargua izateko diruz erosten zuten, benetako bokaziorik gabe.
• Indulgentzien aurka agertzen ziren: bekatuak barkatzeko, diruaren truke, Aita Santuak ematen zuen dokumentu bat.

Erreforma Luteranoa

1515ean Leon X.ak induljentziak eskaini zituen Done Petri eraikitzeko dirua ematen zutenei.

1517an Martin Luther fraide alemanak 95 tesi, induljentziak ematearen aurka lana idatzi zuen, Aita Santuaren agindua kritikatuz. Eskumikatu egin zuten.

M. Luther bere ideiak...

Paulo Tarsokoaren Jatorria eta Konbertsioa

Paulo Erroman jaio zen, une hartako potentzia politiko eta militarra zenean. Augusto enperadoreak agintzen zuen, eta bake giroa nagusi zen inperio osoan. Tarson, juduak zeuden. Erlijio judua oso garrantzitsua zen familietan, eta horietako batean jaio zen Saulo, gerora Paulo izango zena. Familia erlijio baieztapenaz gain, Paulok Jerusalemen ikasi zuen lege juduaren maisu ezagun batekin. Judu sinestuna eta militantea izan zen, fariseuengandik oso gertukoa.

Topaketa Jesusekin

Damaskora bidean, Jesusekin bat egiteko esperientzia sakona izan zuen, eta kristau egin zen. Bizipen horrek behin betiko aldarazi zuen. Saulok ulertu zuen salbamena ez zela legea leialtasun osoz betetzea, Jesu Kristoren maitasun handia...

ISLAMIAR ESTILOKO TESTUINGURUA

Islama erlijio monoteista da; Arabian sortu zen, VII. Mendean. Mahoma izan zen sortzailea.

Arabian sortu eta Asiatik zabaldu zen, bai eta Afrikako iparraldetik eta Iberiar Penintsulatik ere.

Unitate politikoak XIII. Mendera arte iraun zuen, baina erlijio unitateak gaur egun arte iraun

du.

Islam hitzak “abandonua” esan nahi du, eta jarraitzaileak musulmanak dira: termino horrek

“fededun” esanahia du.

Islamiar erlijioaren oinarria Jainko bakarra da: Alá. Mahomaren jarraitzaileek Korana idatzi

zuten: musulmanentzako liburu sakratua. Bertan, musulman orok bete beharreko bost

aginduak jasotzen dira:

1. Egunean bost aldiz otoitz egitea Mekara begira.

2. Ramadanean barau egitea

3. Pobreei limosna ematea.

4. Fede ekintza....