Lanbide heziketa mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Arnasketa: Zer da eta zertarako?

Arnasketa airetik oxigenoa hartu, zeluletara garraiatu eta, alderantziz, zeluletatik karbono dioxidoa gorputzetik kanpo ateratzea da.

Zer da arnasketa?

Gorputzaren oinarrizko funtzio bat da. Bi minutu baino gehiago ezin da arnastu gabe egon.

Arnasketaren helburuak

• Zelulei oxigenoa garraiatu.
• Zelulek sortutako karbono dioxidoa kanporatu.

Arnasketaren osagai nagusiak

Arnasketa prozesuan hainbat osagai eta fase bereizten dira:

Garraioa

Kanpoaldearen eta gas-trukearen zona arteko garraioa arnas aparatuaren laguntzaz gertatzen da, eta gas-trukearen zona eta zelulen artekoa, berriz, zirkulazio aparatuaren laguntzaz.

Gas-trukea

Bi mailatan gertatzen da:

• Biriketako gas-trukea: Biriketan, odolak oxigenoa hartu eta karbono dioxidoa

Zirkulazio Aparatuaren Funtzioa

Gasak (O₂ eta CO₂), mantenugaiak/hondakinak eta sistema immuneko zelula batzuk garraiatzea.

Atal Nagusiak

Zirkulazio aparatuak 3 atal nagusi ditu:

• Bihotza
• Odola
• Odol-hodiak

Zirkulazio-aparatuarekin lotutako sistemak

Digestio aparatua, arnas aparatua eta iraitz sistema zirkulazio aparatuarekin konektatzen dira, haien funtzioak betetzeko:

• Digestio aparatua: Xurgatutako ura eta mantenugaiak gorputz osora eramatea.
• Arnas aparatua: Biriketan lortutako oxigenoa gorputz osora eramatea eta gorputz osoko karbono dioxidoa biriketara eramatea.
• Iraitz sistema: Odoleko hondakinak giltzurrunetara eramatea.

Monera Erreinua

Monera erreinuan zelula bakar eta prokariotiko guztiak daude, hau da, nukleorik gabekoak. Hauek dira forma nagusiak:

• Kokoak: Borobilak dira.
• Estreptokokoak: Elkartutako kokoak.
• Baziloak: Bastoi itxurakoak.
• Bibrioak: Koma itxurakoak.
• Espirilioak: Espiral itxurakoak.

Elikadura motaren arabera, honela sailkatzen dira:

• Autotrofoak: Beren kabuz elikatzen dira.
• Heterotrofoak: Beste bizidun bat edo horrek egindakoa janez elikatzen diren izaki bizidunak.
• Hartzitzaileak: Substantzia bat beste batean bihurtzen dutenak.
• Saprofitoak: Hildako izakiak jaten dituztenak.
• Bizkarroiak: Beste izaki batzuen kontura bizi direnak.

Protista Erreinua

Protista erreinukoak eukariotikoak eta izaki bizidun sinpleak dira.

Protozooak

Zelulabakarrak eta heterotrofoak dira:...

Odol-hodiak

Odola eramateko sistema itxia osatzen dute.

• Arteriek bihotzetik odola eramaten dute.
• Arteria txikiagotan zatitzen dira: arteriolak.
• Kapilarretan zatitzen dira (elkartruke-gunea).
• Kapilarrak benuletan elkartzen dira.
• Benulek benak osatzen dituzte.
• Bena nagusiek odola bihotzera eramaten dute.

Arteriak

Ehunetara O₂ asko duen odola eramaten dute (kontuz biriketako arteriekin, salbuespena baitira).

Arterien egitura eta funtzioa

Hiru geruzako paretak dituzte:

• Kanpokoa: ehun konjuntibozkoa, elastikoa, presio sistolikoa “xurgatzeko” (adinean gogortzen da, tentsioa igoz).
• Erdikoa: muskulu leuna.
• Barrukoa: ehun epiteliala (endotelioa).

Egitura honek sendotasuna eta malgutasuna ematen die: odola bihotzetik irtetean, arteriak dilatatu eta uzkurtu egiten...

• Gaixo eta familiakoen datu bilketa: Anamnesia
• Eskuak edo hatzaparrak erabiliz aztertzea: Haztatzea
• Erizaintza Arretarako Prozesuaren (EAP) azken fasea: Ebaluazioa
• Erizain laguntzaileak betetzen duen dokumentua: Bizi Konstateak
• Behatzea, hurrengo faseari dagokionez: Balorazioa
• Gaixoari aurkitutako arazoak zehaztea: Diagnostikoa
• Gaixoaren ospitaleratzea: Programaturikoa
• Erizain laguntzailearen eginkizuna: Planifikazio etaparen ondoren
• Erizain laguntzaileak fase honetan burutzen du: Gauzatzea
• Historia klinikoa: Medikuak bakarrik idazten du
• EAPri erantzuna emateko: Zainketak burutzeko metodoa
• Helburuak lortzeko burutzen dena: Ekintza Plana
• Arazoaren identifikazioa: Diagnostikoa
• Infekzio nosokomialak ekiditeko: Aurreko kasu guztiak
• Eboluzio fasean kontuan hartu

Higiene Pertsonaleko Teknikak

Higiene pertsonala aplikatzeko teknikak: Pazientearen ezaugarriak jakin (mendekotasuna badu, adibidez). Intimitatea babestu (kortinak, leihoak eta ateak itxi, dauden pertsonak atera). Aseo materiala prestatu eta gelan sartu. Higienea egingo dugun gorputz atala soilik utzi agerian. Segurtasun neurriak mantendu. Korrontea ekidin eta tenperatura mantendu. pH neutroko xaboiak erabili pHa mantentzeko. Ura 36-38 ºC-tan. Garbienetik zikinetara (goitik behera) garbitu, sonda eta sueroak kontuan hartuta.

Oheko Higienea: Materiala

• Eskularruak
• 2 ontzi (palangana)
• Esponja
• Eskuohial ertaina eta txikia
• Gasa edo konpresa
• Pijama
• Krema
• Oheko arropa garbia
• Arropa zikinaren saskia
• Orrazia

Diabetes Mellitus

Diabetes Mellitus (DM) trastorno metaboliko...

Digestio-aparatuaren gaixotasunak eta urdaileko liseriketa

Hestegorriko patologiak

Esofagitisa

Hestegorriko mukosaren hantura. Akutua edo kronikoa izan daiteke.

Kausak: alkohola, refluxu gastroesofagikoa…

Hestegorriko tumoreak

Gehienak txarrak dira eta ez dute pronostiko ona. Alkohola eta tabakoarekin lotuta daude.

Sintoma nagusia: disfagia (irensteko zailtasuna).

Hestegorriko barizeak

Hestegorriko benen dilatazioa. Normalean hestegorriaren behealdean agertzen dira.

Kausa: benaportaren hipertentsioa.

Urdaileko patologiak

Gastritisa

Urdaila barnealdetik estaltzen duen mukosaren hantura. Akutua edo kronikoa izan daiteke.

Lotutako faktoreak: farmakoak, alkoholaren gehiegizko kontsumoa, estresa, nikotina…

Ultzera gastrikoa

Urdaileko mukosaren lesioa, muskulu-...

TEORIA KROMOSOMATIKOA

-Frogatu: Geneeak bizidunen kromosometan kokatzen direla.

Kromosometan gordetzen da informazio genetiko guztia eta informazio hori ondorengoeei transmitituko zaie.

   -Geneak: Kromosometan lerrokaturik dauden locus izeneko lekuetan proteina bat eratzeko informazio duten partikulaka dira. (kromosometan dauden partikula batzuk).

-DNAz osaturiko kromosomak: Informazio genetikoa gorde eta ondorengoei transmititzen die 

-Kariotipoa: Zelula bateko bikote homologoak neurri handienetik txikienera kokatzen dira,kariotipoa izeneko irudikapena sortuz.

-kromosoma bakuna: DNA molekula bakarra eta zitoplasma sakabanaturik egoten da.

-Zelula eukariotoa: DNA zelularen barruan dago.

-Kromatina:lerro moduko molekula eta proteina batzuek osatzen...

Gaixotasun Kutsakorrak: Zer Dira?

Gaixotasun kutsakorrak edo infekziosoak beste organismo bizidun bat inbaditzen duten mikroorganismoek (bakterioak, birusak, parasitoak, onddoak...) edo partikula infekzioso batzuek (prionak) sortzen dituzten gaixotasunak dira.

Infekzio Motak eta Bideak

Mikroorganismo gaixo batzuek giza gorputza inbaditzen dutenean sortzen dira infekzioak. Mikroorganismo horiek pertsona batetik bestera transmititzeko gaitasuna dute, hau da, gaixotasun kutsakorrak izaten dira. Infekzioa sortzen duten mikroorganismoen arabera, hainbat motatako infekzioak bereiz daitezke:

• Bakterio-infekzioak
• Infekzio biralak
• Parasitoek sortutako infekzioak
• Prionengatiko infekzioak

A) Bakterio-infekzioak

Bakterioak nukleorik ez duten mikroorganismo zelulabakarrak...

Mitosia eta Meiosia: Konparaketa Nagusia

Mitosia eta meiosia zelulen zatiketa prozesuak dira, baina helburu eta emaitza desberdinak dituzte. Jarraian, bien arteko ezaugarri nagusiak alderatzen dituen taula bat aurkituko duzu.