Komunikazio Ez-Hitzezkoa: Oinarrizko Hizkuntzak

1. Denbora Hizkuntza

• Garaiz edo berandu heltzea.
• Gure kulturan denbora oso baliotsua da (ordutegia).

2. Objektu Hizkuntza

• Kokapen fisikoa: argia, tenperatura, altzariak...
• Pertsonaren itxura: janzkera, garbitasuna, osagarriak...

3. Hurbiltasun Hizkuntza (Proxemika)

Espazioaren eta distantziaren hizkuntza da, pertsonen arteko harremanak eta intimitatea adierazten dituena.

• Intimitatearen inbasioa (burbuila ikusezina).
• Espazio motak:
  • Espazio Intimoa: harreman oso estuak (0-45 cm).
  • Hurbileko Espazio Pertsonala: gai pertsonalak eztabaidatzeko distantzia (45-75 cm).
  • Urruneko Espazio Pertsonala: lagunekin eta ezagunekin (75-120 cm).
  • Hurbileko Espazio Publikoa: lan-elkarrizketa, bilera bat (120-200 cm).
  • Urruneko Espazio

Errenazimendua (XIV-XVI) eta Zientzia Iraultza (XVI-XVIII)

Berpizkundea garai erabakigarritzat jotzen da gizartearen historian, pentsamoldean eta kulturan aldaketa ekarri baitzuen. Errenazimenduaren hasieraren une historikoa Konstantinopla, Erromatar Inperioaren hiriburua, turkiarren menpe erori zenean hasi zen (1453). Errenazimenduan, antzinako kultura greko-erromatarrarekiko eta ideia humanistekiko interesa berpiztu zen, eta horrek pentsamendu- eta ezagutza-modu berrietara irekitzea ekarri zuen. Gainera, Errenazimendua arte eta arkitekturan ere sormen handiko garaia izan zen.

Errenazimenduaren beste eragileak: Bolboraren eta gerrarako beste asmakuntzek monarkia absolutuen etorrera erraztu zuten. Erregeak nobleziaren aurka burgesia boteretsuarekin...

Lehen Grafikoa: Errenta Banaketaren Joerak

Lehen grafikoak erakusten du hiru zonaldek –munduko eremu eta baldintza ekonomiko desberdinetan egon arren– azken 120 urteetan errenta-banaketaren joera berdintsuak izan dituztela. Grafikoaren lehen zatian, 1920ra arte, desoreka ekonomikoak nabarmenak dira: populazioaren %10 aberatsenak errenta osoaren %40-50 bereganatzen du. Hala ere, Bigarren Mundu Gerra amaitu eta 1980ra arte, egoera orekatuagoa bihurtzen da. Epe honetan, populazioaren %10 aberatsenak errenta guztien %25 inguru metatzen du, eta zenbait kasutan ez da errentaren %35era iristen.

1980tik aurrera, aldaketa nabarmena gertatzen da: pobreen eta aberatsen arteko desberdintasuna handitzen doa, eta gaur egun, zonalde batzuetan, desoreka...

Atomoaren Ereduen Bilakaera Historikoa

Antzinako Greziako Ereduak

Empedokles

Materia lau elementuz osatuta dago: lurra, sua, ura eta airea.

Demokrito

Materia partikula txikiz osatuta dago: atomoa.

Eredu Atomiko Modernoak

Daltonen Eredua (1808)

• Materia partikula txiki zatiezinez osatuta dago (atomoa).
• Elementu baten atomo guztiek masa eta propietate berdinak dituzte.
• Elementu desberdinen atomoek masa eta propietate desberdinak dituzte.
• Elementuak konbinatuz konposatuak sortzen dira.

Thomsonen Eredua (1904)

• Elektroiak deskubritu zituen.
• Atomoak karga positibo bat izan behar du, neutroa izan dadin.

Rutherforden Eredua (1911)

Atomoak hutsuneak zituela ondorioztatu zuen, eta bi ataletan banatu zuen:

• Nukleoa: Karga positibo osoa du, eta masa gehiena.
• Elektroiak: Nukleoaren

Osasun Datuak eta Sistemak: Funtsezko Kontzeptuak

Gaixotasunen Nazioarteko Sailkapena (CIE)

• Zenbait gaixotasun infekzioso eta parasitario (A00-B99)
• Neoplasiak (C00-D49)
• Odoleko eta organo hematopoietikoetako gaixotasunak eta mekanismo immunologikoari eragiten dioten zenbait nahasmendu (D50-D89)
• Gaixotasun endokrinoak, nutrizionalak eta metabolikoak (E00-E89)
• Buruko, jokabideko eta garapen neurologikoko nahasmenduak (F01-F99)
• Nerbio-sistemako gaixotasunak (G00-G99)
• Begiko eta bere eranskinetako gaixotasunak (H00-H59)
• Belarriko eta mastoide apofisiko gaixotasunak (H60-H95)
• Zirkulazio-aparatuaren gaixotasunak (I00-I99)
• Arnas aparatuaren gaixotasunak (J00-J99)
• Digestio-aparatuaren gaixotasunak (K00-K95)
• Larruazaleko eta larruazalpeko ehuneko gaixotasunak (L00-

Nosologia

Gaixotasunen sailkapena ezartzen duen medikuntzaren adarra da. Gaixotasunak hainbat irizpide edo ezaugarriren arabera sailkatzen ditu.

Nosologiaren Sailkapena

Denboraren Araberako Sailkapena

• Akutuak: Azkar agertu eta desagertzen direnak.
• Kronikoak: Motel garatzen direnak eta denbora tarte luzean irauten dutenak, batzuetan betirako.

Kausaren Araberako Sailkapena

• Inflamatorioak (-itis): Barneko edo kanpoko erasoengatik sortuak. Organismoak ehunen erreakzio baten bidez erantzuten du, mikroorganismoa neutralizatu, erasotzailea desagerrarazi eta kaltea konpontzeko. Erreakzio inespezifikoa da, eta kaltetutako ehunek askatutako zelulek eta molekulek parte hartzen dute.
• Infekziosoak: Organismo biziek eragindakoak.
• Ez-infekziosoak: Agente fisikoek

Proteinak: Egitura eta Propietateak

Zer dira Proteinak?

Proteinak polimero linealak dira, ez adarkatuak, aminoazidoz osatutakoak eta lotura peptidikoen bidez elkartuak. Pisu molekular handiko molekulak dira.

Proteina batzuek kate polipeptidiko bat baino gehiago izan dezakete (oligomerikoak dira), eta kate bakoitzari protomero deitzen zaio (adibidez, hemoglobina).

Aminoazidoen Propietate Kimikoak

Disolbagarritasuna

Aminoazidoen eta, ondorioz, proteinen disolbagarritasuna erradikalen (alboko kateen) izaeraren araberakoa da. Erradikal apolarrak (hidrofoboak) dituzten aminoazidoak proteinaren barnealdean kokatzen dira, eta erradikal polarrak (hidrofiloak), berriz, gainazalean, urarekin kontaktuan. Zenbat eta handiagoa izan erradikal polarrak dituzten...

Platonen Politika eta Gizarte Ikuskera

Gizakia animalia sozial eta politiko gisa ulertzen du Platonek. Bere ustez, estatuaren eginkizuna gizakiek beren beharrak asetzeko eta bizitza guztiz zoriontsua lortzeko baliabideak erraztea da. Platonek, zoriona indibidualtasunetik urrun dagoela uste zuen. Bestalde, ondorioztatu zuen ez zegoela modu justuan gobernatzeko modu bakar bat, baizik eta hainbat zeudela, bi printzipio jarraitzen badira:

1. Isonomia printzipioa betetzea, hau da, legeen aurreko berdintasuna izatea.
2. Helburua guztion ongia lortzea izatea.

Bi printzipio horiekin batera, gobernatzen duten pertsonen kopurua kontuan hartuta, hiru antolaketa politiko mota bereizi zituen:

• Gobernu isonomikoak: monarkia, aristokrazia eta demokrazia.
• Gobernu ez-isonomikoak:

Klima

Klima denbora-tarte luze batez munduko leku edo eskualde jakin batean egiaztatu diren ohiko baldintza atmosferikoen segida da. Gutxienez hiru hamarkadatan bildutako ezaugarri atmosferiko batzuen –batez ere tenperatura eta prezipitazioak– azterketa estatistikoan datza.

Klimaren elementuak

Lurralde jakin batean nolako klima dagoen jakiteko, haren ezaugarriei erreparatzen diegu:

• Tenperaturak: Atmosferako aireak zenbateko beroa duen adierazten du.
• Prezipitazioa: Lurraren gainazalera erortzen den atmosferako ura da, euri, txingor edo elur bihurturik.
• Presio atmosferikoa: Atmosferako aireak leku batean duen pisua da. Itsas mailan 1013 milibarekoa da.

Presio guneak

• Goi-presioko gunea (Antizikloia): 1013 milibarekoa baino handiagoko gunea da. Eguraldi

Ekonomiaren Sektoreak

Ekonomia lau sektoretan banatzen da:

• Lehen sektorea: Baliabide naturalak lortzearekin lotutako jarduerak (nekazaritza, abeltzaintza, basogintza, arrantza).
• Bigarren sektorea: Industria eta ekoizpen jarduerak (metalurgia, eraikuntza, energia).
• Hirugarren sektorea: Zerbitzuen sektorea, produktuak merkaturatu edo zerbitzuak eskaintzen dituzte (merkataritza, garraioa, hezkuntza, osasuna).
• Laugarren sektorea: Informazio eta teknologia arloko zerbitzuak (sektore teknologikoa eta aurreratuena).

Lehen Sektorea

Nekazaritza

Lurra lantzea, ereitea eta uztak jasotzea.

Nekazaritza tradizionala

Lur emankorretan oinarritzen da, eta organikoak edo lugorriko teknikak erabiltzen dira.

Abeltzaintza

Estentsiboa

Abereak mendi sail handietan bazkatzen dira...