Platonen justizia eta filosofiaaren garapenak

Platonen Agintera Motak

Platonen justiziaren kontzeptua

Platonen justiziaren kontzeptua ez da berdintasunaren gainean oinarritzen; berarentzat onena aristokrazia zen, poliseko onenek gobernatzea. Degradazioak hasi ondoren zaintzaileen handinahikeriagatik agertuko litzateke timokrazia (timokraziak diruaren eta ondarearen garrantzia dakarrela). Ondoren, jabe pribatuek agintarien artean zabaltzean oligarkia agertuko litzateke: aberastea helburu bihurtuko da eta horretarako legeak aldatuko lituzkete, herri xumea gero eta pobreagoa izatera iritsiz. Azkenean, degradazio horrek demokrazia ekarriko luke: askatasuna eta berdintasuna zabalduko lirateke, desberdinak diren gizakiak berdinak balira bezala tratatuko lirateke eta baliogabea denak baliotsuaren eskubide berdinak exijituko lituzke, gobernari eta gobernatuen artean bereizketa gutxituz. Horrek liderren arteko lehiak sortuko luke; garaile bakarra izateak, azkenik, tirania ezarriko luke, eta halakoak bere legeak inposatu eta edozein norbait baztertzeko gaitasuna izango luke.

Erdi Aroko filosofia

Lehen mendeetan

Lehenengo mendeetan: Antzinako kulturaren testuak idatzi eta transmititzea izan zen garrantzitsuena; monasterioetan monjeek liburuak jaso eta ilustrazioz apaindu zituzten.

12. mendea

12. mendean: Jakintza monasterioetatik hirietara pasatu zen, batez ere katedralen inguruko eskoletan, eta benetako filosofiaren lehen agerpenak hasi ziren.

13. mendea: Skolastikaren garaia

13. mendean: Eskolastikaren garaia nagusitu zen. Santo Tomas de Aquino nabarmendu zen: eskola handia izan zen; Santo Tomasek filosofia eta teologia diziplina desberdinak direla defendatu zuen. Filosofia arrazoimenari egiten dion eskaera onartzen zuen, eta teologia liburu sakratuak (adibidez, Biblia) kontuan hartzen zituen.

14. mendea

14. mendean: Filosofia eskolastikoa krisi egoeran sartu zen, gizarte osoaren antzera. Krisialdi horren ondorioz filosofia eta teologia arteko oreka hautsi zen, eta arrazoimenaren eta sinesmenaren arteko oreka galdutzat jo zen.

19. mendea

19. mendean: Arrazoimena sinesmenari aurre egiteko tresna bihurtu zen, eta zenbait pentsalarik uste zuten sinestea ulertzearen baldintza dela.

Aro Modernoko filosofia

Kant eta etika

Immanuel Kantek bere idazkietan moralaz eta etikaz hitz egiten du. Kantentzat, moralaren existentzia ez da eztabaidagarria: gizakiok dugun eredu idealen arabera baloratzen ditugu gure ekintzak, onaren eta txarraren artean. Horrelako arau unibertsalak deitzen dizkio inperatiboei. Inperatiboen formulazio nagusietako batek dio: jokatu beti zure jokabidea unibertsalki arau bilaka zitekeen bezala jokatzeko moduan.

Kantek urte asko eman zituen maisu izaten, eta bapatean bere pentsamendu filosofikoa birplanteatu zuen; lau galdera nagusi egiten zizkion bere buruari:

• Zer jakin dut? — Ezagutza teorikoa
• Zer egin behar dut? — Etika
• Zer espero dezaket? — Antropologia eta erlijioari lotutako galderak
• Zer da gizakia? — Goiko hiru galderen gakoa

XIX–XX. mendeko filosofia

XIX–XX. mendeko filosofiaen artean Marx, Nietzsche eta Freud nabarmendu ziren; sarritan susmoaren filosofoak bezala deskribatzen dira.

Karl Marx

Marxek (ekonomialari eta pentsalari moduan) uste zuen historian giza bizitzaren ekoizpen materialak duen egitura nagusiak eragin handia zuela. Erlijioa herriaren opioa dela esan zuen. Karl Marxek helburu sozial bat zuen: gizartea aldatzea, gizakiak berdinak eta libreak izan zitezkeen mundu baten alde lan eginez.

Sigmund Freud

Freudek (psikoanalistak) defendatu zuen moral eta kultura burgesek libidoa zentsuratu egiten dutela, eta libido hori inkontzientean pilatzen dela; bere lana inkontzientearen hipotesian oinarritzen zen.

Nietzsche

Nietzschek ohiko morala, erlijioa eta filosofiaren ziurtasun burgesak zalantzan jarri nahi zituen; geroztik nihilismoaz eta «arrazoi bital»aren kontzeptuaz mintzatu zen mendebaldeko filosofian. Nietzschek esaten zuen musikarik gabeko mundu bat hutsa dela. Uste zuen gure bizitzan elementu apolinikoak (Apolo jainkoa) eta dionisikoak (Dionisio jainkoa) fusionatuta zeudela; antzinako garaietan, ordea, elementu haiek bereizi egin ziren, Sokrates eta Platonen ondorioz. Horregatik, askotan Nietzsche anti-Platonikoa dela azpimarratzen da.

Pentsamenduaren eta inkontzientearen oinarria

Gure pentsamenduaren zati handiena ez dago kontzientean, baizik eta inkontzientean. Guk ezin dugu zuzenean iritsi inkontzientera; batzuetan inkontzienteak kanpora atera nahi du, adibidez ametsen bidez. Lo egiten dugunean gure inkontzientearekin konektatzen gara, eta horregatik amesten dugu. Lapsusak ere inkontzientearen ondorio izan daitezke: adibidez, irakurtzen zaizkigun hitzak nahastuta irakurtzea edo oso antzeko hitzak esan behar izatea.