Pertzepzio-nahasteak, eboluzioa eta energia iturriak
Pertzepzio-nahasteak
Pertzepzio-nahasteak fenomenoak dira non pertsona batek ez dauden gauzak hautematen dituen. Hainbat arrazoirengatik gerta daitezke: beldurra, estresa, eta bestelako egoerak, eta arazo hau dutenek ezin dute fikzioa eta errealitatea bereizi.
Haluzinazioak
Haluzinazioak: existitzen ez diren objektuak, pertsonak edo soinua bezalako sentsazioak sumatzea dira. Pertzepzio hori erreal bezala bizitzen da, nahiz eta kanpoko estimulu benetzik ez egon.
Haluzinozioak
Haluzinozioak antzekoa da, baina kasu horretan pertsonak sentituko du zerbait anormala gertatzen ari dela; hala ere, haluzinazioekin batera egon daitezke edo bakarrik ager daitezke.
Ilusioak
Ilusioak hautemate faltsuak dira, baina normalean kanpoko estimulu bat egon arren hautemateko era okerra izaten da. Nahastea bi arrazoirengatik eman daiteke:
- Estimuluaren ezaugarri jakin batzuengatik
- Zentsumen organoen mugaketengatik
Ilusio mota nagusiak dira:
- Geometrikoak
- Ambiguoak
- Irudi paradoxikoak
Eboluzioaren teoria
Lamarckek planteatu zuen izaki bizidun guztiak gorantz eboluzionatzen dutela, eta eboluzio piramide horren gailurrean gizakia dagoela. Izakiak ingurura moldatzen dira; hori adaptazioa da. Lamarcken azalpena hiru printzipiotan oinarritzen zen:
- Ingururi moldatzea
- Funtzioek organoak sortzea
- Sortutako aldaketak genetikan transmititzea
Charles Darwin
Charles Darwinek Espezien jatorria liburua argitaratu zuen eta hautapen naturalaren teoria proposatu zuen: espezieek denboran zehar aldaketak izaten dituzte, beste espezie bihurtu arte.
Gregor Mendel eta heredabilitatea
G. Mendelek (Gregor Mendel) hazien eta landareen bidez heredabilitatearen legeak deskribatu zituen. Bere esperimentuak, batez ere gisanteekin egindako nahasketek, geneen transmisioa ulertzen lagundu zuten.
Mutazionismoa eta gerora
Hugo de Vries bezalako ikertzaileek XIX. mendean mutazioen garrantzia azpimarratu zuten eta mutazionismoa proposatu zuten, hautapen naturalaren ikuspegi tradizionalarekiko kontrastatuz. Gaur egun, eboluzioari buruzko ikuspegi integrala —teoria sintetikoa— erabiltzen da: aldaketa genetikoak eta hautapen prozesuak uztartzen dira. Aldaketa batzuk bapatean ager daitezke eta denboran zehar mantendu; hori fosilen eta bestelako ebidentzien bidez frogatu da.
Energia iturriak
Energia hidroelektrikoa
Ibaiko ura presaetan pilatu daiteke; urtegietan pilatutako ura turbinak birarazten dituenean elektrizitatea sortzen da. Urtegi horietako ura ureztapenerako eta giza kontsumorako erabili daiteke, eta, era berean, ibaien uholde arriskuen aurkako babesak ere ematen dituzte.
Energia nuklearra
Munduan 435 zentral nuklear inguru daude eta horiek elektrizitatearen %17 sortzen dutela esaten da. Prozesuan, beroa erabiltzen da uraren lurruntzean; sortutako lurrunak turbinak mugitzen ditu eta horrek elektrizitatea sortzen du.
Haize-energia
Haize-errota baten hegalen mugimenduak alternadorea eta dinamoak birarazten ditu, eta horrela sortzen da elektrizitatea. Haize-energia garbia eta berriztagarria da.
Eguzki-energia
Eguzki-energia iturri agortezina da. Bi modu nagusitan elektrizitatea lor daiteke:
- Eguzki-plaka fotovoltaikoekin (argiaren energia zuzenean elektrizitate bihurtuz)
- Eguzki zentral termikoekin (beroaren bidez energia lortuz)
Bioerregaiak
Bioerregaia landare eta hazi oleaginosoetatik lortzen da eta dieselaren ordezko gisa erabili daiteke. Hala ere, bere ekoizpenak petrolioaren kontsumoa eta bestelako baliabideen erabilera ere suposatu ditzake.
Hidrogenoa
Hidrogenoa hainbat prozesu bidez lor daiteke: panel fotovoltaikoekin sortutako energia erabilita elektrolisi bidez edo gas naturalaren erreformazio bidez. Hobeto esanda, hidrogenoa lortzeko hainbat teknikak daude, eta erabilera garbiagoa izan daiteke iturri berriztagarriekin egiten denean.
Fusio nuklearra
Fusio nuklearra izarretan gertatzen den prozesu nuklearra da eta handia den energia askatzearekin lotzen da. Lurrean fusioa erabiltzeko teknologiaren garapena aurrera doa; aurreikuspenen arabera, fusioak hondakin erradioaktibo gutxiago sortu ditzake erreaktore fisiko tradizionalekin alderatuta, baina oraindik erronka tekniko eta segurtasunari lotutako gaiak daude.