Ortega y Gasset: Objektibismoa, Bizitza eta Perspektiba

Ortegaren Pentsamenduaren Gakoak

Espainiaren Arazoak eta Objektibismoa

Ortegaren ustez, bi dira Espainia Europatik urruntzen duten joerak:

• Pentsamendu sakonik ez izatea.
• Eztabaida antzuetan aritzea.

Ortegak objektibismoaren diziplina proposatzen du. Espainian arlo guztietako atzerapena dago, eta hori gainditzeko ezinbestekoak dira Europan indarrean dauden jarrera intelektualak. Europako herriei nagusitasun morala zientziak ematen diela pentsatzen du. Zientzia diziplina intelektualaren emaitza da, objektibismoaren oinarria. Horretarako gaitasunak:

• Zehaztasuna eta metodoa: zertaz ari garen ondo jakin eta definitu, metodo zehatz baten bidez.
• Jarrera kritikoa: beharrezkoa da; asmo ona ez da nahikoa.
• Arrazionaltasuna: zenbat eta sistematikoago izan, orduan eta zorrotzagoak izango dira objektuen teoriak.

Honen bidez, Espainiako subjektibismoaren gaixotasuna sendatuko da. Berarentzat objektu errealak dira nagusi; errealitateko gauzek gure ezagutzaren azken epaile izan behar dute. Gauzak modu objektiboan hartu behar dira, eta gure pentsamenduaren bitartez berreraiki. Gizarte mailan, gizakien bikaintasun-zaletasuna galtzean gizartea gainbeheran egongo da. Gutxiengo hautatu batek (gizabanako bikainak) zuzendutako masa antolatu behar da. Eliteak eredugarriak izan behar dira, eta masak bikaintasunerako zaletasuna izan behar du. Ondorioz, benetako iraultza heziketa izango da.

Bizitza Errotiko Errealitate Gisa

Gure garaiko ardura: objektibismoak eta intelektualismoak akats bera dute, absolututzat hartzen baitute absolutua ez dena.

• Objektibismoak errotiko errealitatetzat mundua, objektua, hartu zuen eta oker zegoen.
• Intelektualismoak errotiko errealitatetzat pentsamendua hartu eta erratu zuen.

Ortegarentzat, ez mundua ez pentsamendua ez dira absolutuak; errotiko errealitatea bizitza da, bertan mundua eta pentsaera batera ematen baitira. Bizitzaren ezaugarriak:

• Gizakia eta zirkunstantzia beti lotuta daude.
• Kontzientea da, bere burua existitzen ikusten du.
• Proiektua da, bere burua egiten duena izango da.
• Askatasun osoz hautatu egin behar du.

Errotiko errealitatea giza bizitza da, bizitza zehatza baita eta bizi-arrazoimenak izan behar ditu. Egia historia denez, giza bizitza ulertzeko arrazoimenak historikoa ere izan behar du.

Bizi-arrazoimena edo Arraziobitalismoa

Ortega arrazionalismoaren eta arrazoi unibertsalaren aurka dago, izan ere, giza ezagutza du helburu eta ezagutzara heltzeko gai da. Arrazionalismoaren ustez, egia absolutu eta aldaezina da; Ortegarentzat, ordea, arrazoi abstraktu eta denboraz kanpokoak ezin du errealitatea ulertu, errealitatea denborazkoa baita. Bitalismoa jarrera irrazionalista da, eta Ortegak ez du arrazoiaren kontra egiten, edozein kritika arrazionala izan behar baita. Arraziobitalismoak bien alde positiboak hartzen ditu:

• Giza bizitza sustraiko errealitatea dela kontuan izanda, arrazoimen abstraktuak eta errealitatetik bereiziak ezin du ezagutza lortu.
• Gizakia historia denez, giza bizitza ulertzeko arrazoimenak ere historikoak izan behar dira.

Giza bizitzaren ezaugarriak (berriro aipatuak):

• Gizakia eta zirkunstantzia beti lotuta.
• Kontzientea da, bere burua existitzen ikusten du.
• Proiektua da, bere burua egiten duena izango da.
• Askatasun osoz hautatu behar du; ez dago etika-lege unibertsalik.

Perspektibismoa: Egiaren Eraikuntza

Perspektibismoa eszeptizismoaren kontra dago: giza arrazoimenak egia ulertzeko beharra dauka, eta ezagutzara heltzea posible da. Dogmatismoaren aurka dago ere: egia ez da behin betiko dugun gauza bat, egia eraikitze-prozesu bat baizik.

• Ortegarentzat, errealitate bera perspektiba anitzekoa da, eta gizakia beti zirkunstantzia batean dago.
• Gizaki bakoitzak bere perspektibatik errealitatearen egiaren ikuspegi bat du.
• Ez da erlatibista; berak ez du defendatzen norberak bere egia duela, baizik eta norberak perspektiba ezberdinak ikusten dituela, eta komunean jarriz gero, egia osoagoa eraikiko dugula.

Ideiak eta Sinesmenak: Desberdintasunak

Gizakiak, Descartesengandik, ideiei lehentasuna eman die. Pentsaera horrek gizakia nora eraman duen ikusita, ideiak errealitate nagusia ez direla, errealitatea ere ez direla konturatu da. Ideiak ez direla gizakiak uste zuena; zer diren eta non kokatu ez daki. Ideiaren barruan bi zentzu desberdin daude: ideiak eta sinesmenak. Gizaki bat edo garai bat ondo ezagutu ahal izateko, benetan ezagutu behar duguna sinesmenak dira, ez ideiak. Ortegarentzat, sustraiko errealitatea ez dira ideiak, ez arrazoia (arrazionalismoak defendatzen zuen moduan), bizitza baizik. Ideiak ez dira gure bizitza, gure errealitatea; ordea, sinesmenak bai dira gure errealitatea. Oso desberdinak dira eta funtzio desberdinak dituzte.