Isabel II.aren Azkena, Seiurteko Demokratikoa eta I. Errepublika (1856-1874)
Moderatuak (1856-1868)
1856an O'Donnellek estatu-kolpea eman zuen, Espartero kanporatu zuen eta presidentetza eskuratu zuen Unión Liberal alderdiaren (aurrerakoi moderatuen eta moderatu aurrerakoien batasuna) babesarekin. Bere helburuak ziren: monarkia konstituzionala sendotzea, eskubide eta askatasun legitimoak errespetatzea, ordena publikoa berrezartzea eta bi joerak adiskidetzea. 1845eko Konstituzioa berrezarri zuen, printzipio aurrerakoiak onartuz. Milizia Nazionala ezabatu eta udalak berrantolatu zituen. Hala ere, Narváez gobernura iritsi zenean, desamortizazioa eten eta printzipio aurrerakoiak ezabatu zituen. Garai horretan, bi gobernu horiek txandakatu egin ziren.
Garai horretan, Marokon eta beste leku batzuetan gerra inperialistak hasi ziren, gobernuari ospea emateko asmoz. Gerra horietan, Prim jeneral aurrerakoiak ospe handia lortu zuen.
1866ko Krisia eta Erregimen Isabeldarraren Amaiera
Moderantismoak, industria-, finantza- eta iraupen-krisi ekonomikoekin batera, bi gertaera odoltsu eragin zituen:
- San Daniel Gaua: Irakasle aurrerakoi bat unibertsitatetik kanporatu ondoren, ikasleek manifestazioak egin zituzten, eta gobernuak gogor zapaldu zituen.
- San Gil kuarteleko altxamendua: Sarjentuak matxinatu ziren, baina porrot egin zutenez, 68 parte-hartzaile fusilatu zituzten, iritzi publikoa hunkituz.
Hori dela eta, Topete, Serrano eta Prim jeneralek, 1864tik 1867ra bitartean, gobernua agintetik kentzeko plana egin zuten oinarri honekin: sistema isabeldarra suntsitzea eta sufragio unibertsalaren bidez hautatutako Gorte Konstituziogileekin ordena berria ezartzea. Altxamenduak 1868an arrakasta izan zuen, eta Iraultza Loriatsuak Borboiak agintetik kendu zituen.
Seiurteko Demokratikoa (1868-1876)
Altxamenduaren ostean, Unión Liberal alderdiak eta aurrerakoiek behin-behineko gobernua osatu zuten, konstituzio berri bat sortzeko asmoz. Horretarako, hauteskundeak egin ziren gizonezkoen sufragio unibertsalarekin, eta koalizioak irabazi zituen, nahiz eta errepublikanoek ere ordezkaritza lortu.
1869an Konstituzio aurrerakoi berria onartu zen. Ezaugarriak:
- Nazio subiranotasuna
- Aginte banaketa
- Biltzeko eta elkartzeko eskubideak
- Kultu askatasuna
- Monarkia demokratikoa
- Bi ganberako Gorteak (legegilea)
- Gobernua (aginte betearazlea)
Momentu horretan erregerik ez zegoenez, Serrano erregeorde izendatu zuten eta Prim gobernuburu. Joera politiko bakoitzak errege-hautagai bat proposatu zuen, eta horrela errege bila hasi ziren. Bestalde, arazo kolonialak berriro azaleratu ziren.
Amadeo Savoiakoaren Erregealdia (1870-1873)
1870ean, Gorteek Amadeo Savoiakoa Espainiako errege hautatu zuten, baina Prim hiru egun lehenago hil zutenez, monarka babesik gabe geratu zen. Gainera, oposizio handia izan zuen:
- Alde batetik, Cánovas del Castillok sortutako alderdi alfontsinoa.
- Bestetik, errepublikanismo federalista.
- Azkenik, langileen mugimendua eta krisi koloniala.
Horregatik, Amadeok abdikatu egin zuen.
Lehenengo Errepublika (1873-1874)
Abdikazioaren ondorioz, Gorteek errepublika aldarrikatu zuten. Bi joera nagusi zeuden:
- Errepublika bateratua: Herrialdeko administrazio zentralizatuaren aldekoa.
- Errepublika federala: Deszentralizazioaren eta probintzien autonomiaren aldekoa. Honen barruan bi talde zeuden: toleranteak ("goitik beherako" federalismoaren aldekoak) eta intransigenteak ("behetik gorako" federalismoaren aldekoak).
Intransigenteek iraultza kantonala piztu zuten, non hiru aldarrikapen nagusi batu ziren: federalismoa, sozialismoa eta autonomia lokala. Herri-klaseek bat egin zuten iraultzarekin, berdintasun eta aberastasun banaketa handiagoa aldarrikatzen baitzuten intransigenteek. Ezegonkortasun politiko eta sozial handiaren erdian, Pavía jeneralak, Guardia Zibilaren laguntzarekin, estatu-kolpea eman zuen, eta Errepublika amaitu zen. Serrano jarri zen agintari.