Inperialismoaren Garaia: Potentziak, Sistemak eta Ondorioak

XIX. mende amaierako potentziak eta sistemak

Potentzia handiak

Europatik kanpo bi potentzia berri sendotu ziren, bereziki Estatu Batuak, Sezesio Gerraren ostean, eta Japonia. Europan, potentzia nagusiak Erresuma Batua, Frantzia eta Alemania ziren.

• Europako potentziak: Erresuma Batua, Frantzia eta Alemania.
• Europatik kanpoko potentzia berriak: AEB eta Japonia.

Sistema politikoak Europan

Mendebaldeko Europan

Sistema parlamentarioak nagusitzen ziren:

• Errepublikak: Frantzia, Suitza, Portugal.
• Monarkia parlamentarioak: Erresuma Batua, Espainia, Eskandinaviako lurraldeak.

Erdialdeko eta ekialdeko Europan

Sistema autoritarioak ziren nagusi, inperio handietan oinarrituak:

• Austro-Hungariar Inperioa
• Errusiako Inperioa
• Otomandar Inperioa
• Alemaniar Inperioa

Bake Armatua (1870-1914)

Nazioarteko harremanak bi bloke militar handitan egituratu ziren:

• Entente Hirukoitza: Frantzia, Erresuma Batua eta Errusia.
• Aliantza Hirukoitza: Alemania, Austro-Hungariar Inperioa eta Italia.

Kapitalismo Handiaren Garapena

Enpresa-kontzentrazioaren bidez, lehia deuseztatu eta merkatua menderatu nahi zen. Finantza-kapitalismoa ere garatu zen.

Enpresa-kontzentrazio motak

• Kartela: Mota bereko enpresek prezioak finkatzeko edo merkatua banatzeko egindako akordioa.
• Trusta: Mota bereko enpresak enpresa bakar batean bat egitea, kartelaren helburu berberekin.

Finantza-kontzentrazioa

Banku handiak agertu ziren, eta industriei kredituak ematen zizkieten edo industria-, merkataritza- eta nekazaritza-enpresetan akziodun gisa parte hartzen zuten.

Gizarte mugimenduak: Sufragismoa

Mugimendu sufragista emakumeen boto-eskubidearen aldeko mugimendua izan zen. XIX. mendearen amaieran sortu zen Erresuma Batuan eta AEBn. Helburu nagusiak honako hauek ziren:

• Boto-eskubidea lortzea.
• Hezkuntza-baldintzak hobetzea.
• Lanbide-trebakuntza eskuratzea.
• Sexuen arteko berdintasuna sustatzea.

Inperialismoa eta Kolonialismoa

Kolonialismoaren arrazoiak

• Politikoak eta estrategikoak: Herrialde baten handitasuna eta agintea adieraztea, ibilbide komertzialen kontrol estrategikoa lortzea edo lurralde bat babestea.
• Demografikoak: Biztanleria-soberakina bideratzea eta barneko gizarte-tentsioak murriztea.
• Ekonomikoak: Industriarako lehengai merkeak eta ekoizpen-soberakinetarako merkatu berriak lortzea, baita kapitalak inbertitzeko espazioak aurkitzea ere.
• Ideologikoak: Arraza zuriaren ustezko nagusitasunean oinarrituta, munduko gainerako herriak "zibilizatzeko" beharra aldarrikatzen zuten.

Kolonialismoaren ondorioak

Herri kolonizatuentzat

• Politikoak: Tokiko gobernuak suntsitu edo metropoliaren kontrolpean jarri zituzten. Mugak artifizialki ezarri ziren, barne-gatazkak piztuz.
• Demografikoak: Hasieran, heriotza-tasak behera egin zuen medikuntzan eta higieneko aurrerapenei esker. Hala ere, inguru batzuetan biztanleriaren eta baliabideen arteko oreka hautsi zen, eta goseteak eta heriotza-tasaren gorakadak gertatu ziren.
• Ekonomikoak: Indigenek beren lurrak galdu zituzten. Esportaziorako laborantzak (monolaborantzak) ezarri ziren, tokiko nekazaritza tradizionalaren kaltetan. Metropoliaren interesen araberako merkataritza-sistema ezarri zen (lehengaiak saldu, manufakturak erosi), eta industrializazioa debekatu zitzaien. Azpiegiturak metropoliaren interesen arabera sortu ziren.
• Sozialak: Gizarte-antolaketa tradizionalak desagertu ziren. Gizarte-eredu berri bat ezarri zen, non biztanleria indigena bigarren mailakotzat hartu eta auzo edo erreserba baztertuetan bizi zen.
• Kulturalak: Indigenen hizkuntzak, sinesmenak eta kulturak desagertu edo krisian murgildu ziren, atzerriko kultura ezarri baitzen.

Herri kolonizatzaileentzat

• Politikoak: Munduan nagusitasuna eta aginte politikoa lortu zuten.
• Demografikoak: Langabezia arazoak arintzen lagundu zuen.
• Ekonomikoak: Aberastasun handiak metatu zituzten.
• Sozialak: Barneko gizarte-tentsioak gutxitu ziren.
• Kulturalak: Beste zibilizazio batzuk zuzenean ezagutzeko aukera izan zuten.

Hiztegia eta kontzeptu gakoak

Inperialismoa: 1870etik aurrera sortutako hedapen koloniala. Lurralde berriak (Afrika, Asia, Ozeania) konkistatu eta ekonomikoki ustiatzean oinarritu zen. Erresuma Batua eta Frantzia izan ziren kolonizatzaile nagusiak.

Bismarcken sistemak: Alemania bateratu ondoren, Bismarck kantzilerrak Europako nazioarteko harremanak antolatzeko sortutako aliantza-sistemak.

Kontzesioa: Herrialde independenteetatik lortutako merkataritza-abantailak. Potentziek herrialde horiek eragin-esparrutan banatzen zituzten. Adibidez, Txinak merkataritzan aritzeko portuak laga behar izan zizkien.

Protektoratua: Herrialdeko gobernu indigenari eusten zitzaion, baina potentzia kolonizatzaileak kanpo-politika, armada eta baliabide batzuen ustiapena kontrolatzen zituen, ustez beste herrialde batzuetatik babesteko.

Kolonia: Potentzia kolonizatzailearen subiranotasunaren menpe zuzenean zeuden lurraldeak.

Taylorismoa: Frederick Taylorrek sortutako lanaren antolaketa zientifikoa. Lanean denbora aurrezteko modua aztertu zuen, langileen alferrikako mugimenduak baztertuz.

Fordismoa: Henry Fordek bere automobilen fabrikan abiatutako ekoizpen-sistema. Fabrika handietan serieko ekoizpena (ekoizpen-katea) egitean zetzan.

II. Internazionala: Kide sozialistek soilik osatutako langile-erakundea, non barne-arazoak eta estrategia politikoak eztabaidatzen ziren.