Etika, Askatasuna eta Teoria Moral Nagusiak: Galderak eta Erantzunak

1. Zertaz arduratzen da etika?

Etika besteen eta gure ekintzak epaitzeko gaitasuna da. Gure ekintzen atzean dauden irizpideak hartzen ditu kontuan. Filosofia betidanik arduratu izan da judizio moralak egiteko oinarriak ikertzeaz. Eta etika da horretaz arduratzen den filosofia-adarra.

2. Zergatik da gizakia erantzule Erich Frommen ustez?

Frommek dio gizakiak gure ekintzen erantzuleak garela, ez animalien moduan. Gizakiak irekiak gara, eta pertsona bakoitzak erantzun edo erabaki desberdinak hartzen ditu arazo berdinaren aurrean. Gizakiak askeak garelako egiten dugu gure burua, hau da, jokaera baten aurrean erabakiak hartzen ditugu. Sartre-k esan zuen: “Gizakiak kondenatuta gaude erabakiak hartzera”.

3. Zer da askatasuna?

Askatasuna zenbait aukeren artean bat aukeratzeko edo erabakitzeko gaitasuna da. Animaliak, adibidez, "seriean" datoz (programatuta), autoak bezala. Gizakiok, ordea, askatasuna dugu.

Askatasun motak

• Kanpoko askatasuna: Besteek guri egoki iruditzen zaigun moduan jokatzen uztea da. Askatasun hau kartzelara joatean galtzen duzuna da. "Egiteko askatasuna" edo "askatasun politikoa" ere deritzo.
• Barruko askatasuna: Norberak nahi duena izatearena da. Pentsatzeko askatasuna da. "Askatasun morala" ere deritzo. Hau aukeratzeko gaitasuna da. Sekta batean sartzean gal daiteke.

Biak eduki ditzakegu, bakarrik barrukoa izan dezakegu, edo biak ez.

Askatasunaren mugak

• Determinatuta egotea: Mugak izatea eta ezin izatea horiek gainditu.
• Baldintzatuta egotea: Mugak izatea, baina mugak gainditzeko aukera izatea.

4. Zergatik esaten dugu gizakia erantzulea dela?

Gure ekintzen erantzuleak garela esaten da, bakoitzak bere erabakiak hartzeko gai delako, eta horrek esan nahi du zein erabaki hartu eta zer ondorio ekarriko dituen badakiela.

Jokabide moral motak

1. Morala: Beti gaude erabakitzen, eta beti badakigu zer ekintza egiten ditugun. Bakoitzak bere kode moralaren alde jokatzen duenean.
2. Inmorala: Bere arau-kode moral propioaren kontra jokatzea.
3. Amorala: Kode moralik edukitzeko gaitasuna ez dutenak (adibidez, animaliak).

5. Morala edo inmorala izateko, zer behar du gizakiak?

Morala izateko kode morala behar dugu, eta kode hau izateko askatasuna behar da. Askatasunarekin gara gai gure kodea erabakitzeko.

6. eta 7. Zer da kontzientzia morala eta nola garatzen da?

Kontzientzia morala gure barruan daukaguna da, eta gure erabakiak hartzen ditu. Barruko ahotsa da, zer dagoen ondo eta zer txarto esaten diguna. Norbanakoaren ekintzak epaitzeko balio du, eta besteen ekintzak epaitzeko gure arau-kodeak baldintzatzen gaitu.

(Oharra: Testu honek ez ditu kontzientzia moralaren hiru betebeharrak zehazten.)

8. Zer da arau morala eta zer eremukoa da?

Arau morala norbanakoaren kontzientziak ematen duen agindua da.

Arau moralaren eremuak

1. Dena denaren eremua (Eremu deskriptiboa): Frogatu ahal den eremua.
2. Hipotetikoaren eremua (Eremu preskriptiboa): Ezin da frogatu, hipotetikoa da. Nola izan behar liratekeen gauzak esaten digu, eta ez nola diren. Arau morala bigarren esparru honetan aurkitzen dugu.

9. Zerekin dago lotuta arau morala?

Arau morala beti dago lotuta askatasunarekin, horren bidez erabakitzen baitugu zer dagoen ondo eta zer txarto.

10. Zer dira balio moralak?

Balio moralak arau moralaren atzetik dauden ardatzak dira. Arauak berak baino haratago dauden balioak dituzte ardatz, eta balio horiek zentzua ematen diete arauei. Balioak gizakien jokabidea bideratzen duten irizpideak dira. Balio terminoa ekonomian sortu zen, baina gaur egun balio moralari lotuta dago.

11. Azaldu balio moralen ezaugarriak

Bi ezaugarri nagusi dituzte balioek:

1. Polaritatea dute: Balio orori balio negatibo edo "disbalio" bat dagokio. Balio guztiak kontrako bi balioz osatuta daude, eta balio-pare bakoitzean, bata positiboa da (balioa) eta bestea negatiboa (disbalioa). Adibidez: Edertasuna / Zatarkeria; Ontasuna / Gaiztakeria; Osasuna / Gaixotasuna.
2. Idealak dira: Balioek, arauen helburu diren heinean, gure idealak erakusten dituzte. Izan behar lukeenaren eremukoak dira.

12. Zer da garapen morala?

Giza espeziearen ezaugarri biologiko bat da morala izatea, baina alderdi moral hori modu partikularrean gauzatzen eta garatzen da denboraren joanean gizabanako bakoitzean. Hizkuntzarekin gauza bera gertatzen da: ahalmenarekin jaiotzen gara, baina gero bakoitzak bereganatu behar du. Gizartean soilik garatu daitezke ahalmen horiek.

Garapen moralaren teoriak

• Jean Piaget (1896-1980) suitzar psikologoak hiru fase bereizi zituen kontzientzia morala eratzeko:
  1. Premorala (bost urtera arte)
  2. Heteronomoa (sei urtetik hamarrera)
  3. Autonomoa (hamar urtetik aurrera, arauak adostuak)
• Lawrence Kohlberg (1927-1987) Piageten ikasleak prozesua sei estadiotan zatitu zuen. Helduen %5 soilik heltzen zela heldutasun moralera esan zuen. (Estadioak: egocentrismoa, indibidualismoa, gregarismoa, komunitarismoa, erlatibismoa, unibertsalismoa).

13. Moralari buruzko Sokratesen ideiak

Sokratesek intelektualismo sokratikoa defendatu zuen. Sinetsita zegoen pertsona bat gai baldin bada bere barne-kontzientzia entzuteko, bere interes egoista partikularrak alde batera utzita, orduan aurrera egin ahal izango duela egiaz ona den horren ezagutzan. Moralki onak egiten gaituena ekintza onak egitea da, onak direla dakigulako; horrela iristen da bertutera.

Intelektualismo sokratikoaren printzipioak

• Pertsona bat ongia zer den bete-betean ulertzera iristen bada, ongi jokatuko du.
• Ongia erakutsi ahal da.
• Ongia ezagutzeak, ongia praktikatzea dakar.
• Ongia egitea dela onena norberarentzat eta besteentzat.
• Gaizki jokatzen duenak ezjakintasunagatik egiten duela.

14. Eudemonismoa: Zoriontasunaren etika

Grekeraz “eudaimonia” zoriona da. Giza bizitzaren helburu nagusia eta gizakiok lor dezakegun ongi gorena zoriona dela dioten etikak eudemonistak dira. Horregatik, eudemonistek zoriontasuna bilatu nahi dute. Edonola ere, gizakiak zoriona lortu nahi duela esatea ezer ez esatearen parekoa da, nork bere erara ulertzen baitu zer den zoriona.

Aristotelesen eudemonismoa

Aristoteles izan zen eudemonismo etikoa defendatzen lehenetarikoa. Izakiak helburu baterantz doaz; beraz, gizakiak arrazoimena duenez, zorionik handiena kontenplaziozko bizitzan datza. Gizakiaren helburua arrazoimena lantzea da, eta horrekin lortuko dugu zoriontasuna. Zenbat eta jakinduria handiagoa, orduan eta hautatzeko aukera gehiago.

Erdibidea hautatzeko gaitasuna daukagu, baina ez da izango edonolako erdibidea, baizik eta arrazoimenak zehazten duena. Erdibide egokia ez da kantitateen arteko batez besteko aritmetikoa, baizik eta neurritasunez jokatzea, hau da, bertutea.

Adibidea: Koldarkeria – Ausardia – Ausarkeria.

15. Zer da hedonismoa? Jarrera nagusiak

Grekeraz hedone terminotik dator, eta “plazer” esan nahi du. Hedonista deritzen doktrinek ongia eta plazerez betetako bizitzari esaten diote zoriona.

Hedonismoaren jarrera nagusiak

• Zirenetarrak: Gozamen sentsoriala dela plazera zioten. Norberak bere desioak besteen desioen aurretik jarri behar zituela defendatu zuten, norberaren plazera ahalik eta azkarren lortzeko.
• Epikureismoa: Plazera eta zoriona berdintzat jotzen ditu. Plazera minik eta asaldurarik eza baino ez da. Helburua arimako atsekaberik edo bihozminik ez izatea da. Epikurok arimako baretasunari Ataraxia esaten zion, zorionaren benetako esentzia. Norbanakoaren plazera bilatzen du.
• Utilitarismoa: Eudaimonismotik eta hedonismotik oso gertu dago, zoriona plazerarekin lotzen duelako. Ingalaterran sortu zen XVIII. eta XIX. mendeetan, eta Stuart Mill pentsalariak garatu zuen. Onuragarritasunaren printzipioa dute ardatz. Honela dio:

  Ahalik gehienei ahalik eta plazer edo zorion handiena dakarkien ekintza da moralki zuzena.

  Kontzeptu matematiko bat da.

16. Epikureismoaren eta utilitarismoaren arteko desberdintasun nagusia

Epikureismoa doktrina filosofikoa da, eta zoriona oinazerik ezean, atseginean eta espirituaren lasaitasuna (Ataraxia) lortzean oinarritzen da. Plazer horrek ez du gorputzera mugatu behar, intelektuala ere izan behar du, gizakia osotasuna baita. Epikurorentzat, zoriontasuna norbanakoaren barne-oreka perfektuan zegoen.

Utilitarismoaren doktrina, aldiz, eremu pertsonalaz haratago doa. Ekintza zuzen ororen xedea zoriona dela jakinda, ahalik gehienentzat onura handiena lortzea ere bada. Utilitarismoak etika hedonista klasikoei (egoistak zirela) egiten zitzaien kritika gainditu nahi zuen. Plazera nagusiki gehiengoaren ongia da.

Desberdintasun nagusia: Epikureismoan bakoitzaren plazera bilatzen da (indibiduala), eta utilitarismoak jende gehienarentzat aurkitu nahi du zoriona (komunitatearen plazera).

17. Epikureismoaren eta utilitarismoaren egile eta ideia nagusiak

Epikureismoa

Egilea: Epikuro Samoskoa (K.a. IV. mendea, Antzinako Grezia).

Ideia nagusia: Arimaren erabateko lasaitasuna edo Ataraxia proposatzen zuen, adiskidetasunezko harremanen bidez. Plazera intelektuala eta fisikoa izan behar zen, oinazerik eta nahigaberik eza bilatuz.

Utilitarismoa

Egile nagusiak: Jeremy Bentham (oinarritu zuena) eta John Stuart Mill (garatu zuena) (XVIII. eta XIX. mendeak, Ingalaterra).

Ideia nagusia: Onuragarritasunaren printzipioa. Ahalik gehienei ahalik eta plazer edo zorion handiena dakarkien ekintza da moralki zuzena.

• Bentham: Etika zientifiko bat oinarritu nahi zuen, plazera eta minen kalkulu kuantitatiboa eginez.
• Stuart Mill: Giza plazeraren nolakotasuna ere kontuan hartzekoa zela ulertu zuen, bitan bananduz: behe-mailako plazerak (fisikoak) eta goi-mailakoak (intelektualak).

18. Diskurtsoaren etikaren ideia garrantzitsuenak

Jürgen Habermas filosofoak (1929an jaioa) sortu zuen, eta “arrazoimen komunikatiboaren” teoriaren barruan kokatuta dago. Kanten etikaren ondorengoa eta jarraipena da.

Diskurtsoaren etikaren printzipioak

1. Arau moralak unibertsalak izan behar direla dio, baina gehiago zehazten du.
2. Subjektuen elkarrizketa-komunitatean izan behar du unibertsal; arauak bertan sortzen dira.
3. Elkarrizketa-komunitate horretan, parte-hartzaile guztiek eskubide berberak izan behar dituzte, eta elkarren arteko harremanak berdintasunezkoak eta askatasunezkoak izan behar dute.
4. Arau unibertsalak izateko, adostasunean sortu behar dira.
5. Eztabaida batean sortu behar ditugu arauak, ez irabazteko, baizik eta arazoa konpontzeko asmoarekin.