Espainiar Inperioa Aro Modernoaren Hasieran: Karlos V.a
Monarkiaren Eraldaketa Aro Modernoan
1. Zein neurri hartu zituzten monarkek Aro Modernoaren hasieran?
- Administrazio zentralizatua ezarri zuten.
- Errege-armada iraunkorrak sortu zituzten.
- Batzar ordezkatzaileen jarduera mugatu zuten.
- Zergak igo zituzten.
- Diplomazia lanei ekin zieten.
2. Nola sortu zen Espainiar Inperioa?
1479an ezkondu ziren Fernando II.a Aragoikoa eta Elisabet I.a Gaztelakoa. Ezkontza horren bidez, Gaztelako Koroa eta Aragoiko Koroa bateratu ziren, Espainiar Inperioaren oinarriak ezarriz.
3. Errege-Erregina Katolikoek hartutako neurriak
Monarkia indartzeko eta zentralizatzeko, neurri hauek hartu zituzten:
- Ermandade Santua sortu zuten Gaztelan, landa-eremuetan bidelapurrari aurre egiteko.
- Armada profesionala eta iraunkorra sortu zuten.
- Justizia berrantolatu zuten eta kantzilertzak indartu zituzten.
- Korrejidoreak izendatu zituzten beren politika udalerrietan aplikatzeko.
- Kontseiluak sortu zituzten, monarkei gobernu-lanetan aholkuak emateko.
- Ogasuna berrantolatu zuten diru-sarrerak handitzeko.
4. Zer egin zuten Errege-Erregina Katolikoek beste erlijioekin?
Erlijio-batasuna ezarri zuten. Horretarako, 1478an Inkizizioa sortu zuten. Juduen kanporaketa 1492an izan zen, eta musulmanena 1502an.
5. Lurralde-hedapena
Errege-Erregina Katolikoek lurralde hauek konkistatu zituzten:
- Granadako Erresuma (1492).
- Melilla (1497) eta Oran (1509).
- Kanariar Uharteen konkista amaitu zuten (1496rako).
Aragoiko Koroari Napolesko Erresuma erantsi zioten 1504an, eta Fernandok Nafarroako Erresuma konkistatu zuen 1512an (Elisabet hilik zegoela). Monarkek ezkontzen bidezko aliantzen politika aplikatu zuten Europako beste estatuekin, aurkari nagusi zuten Frantziaren aurrean beren estatua indartzeko.
Karlos V.aren Inperioa eta Gobernu-Organoak
6. Karlos V.a enperadorea eta Komuneroen Matxinada
Karlos V.a aukeratu zuten enperadore. 1502an Alemaniara abiatu zen eta han izendatu zuten enperadore. Alemaniara joan zenean, Komuneroen Matxinada (1520) piztu zen Gaztelan, gaztelarrek beren ondoeza adierazteko. Matxinatuek eskatutakoak:
- Gaztelako dirua erresumako beharrak asetzeko erabiltzea.
- Gobernuan parte-hartze handiagoa izatea.
- Erregeak bere bizitokia Gaztelan izatea.
7. Zeintzuk izan ziren Inperioaren gobernu-organoak?
Zentralizazioa indartu zen. Gobernu-organo nagusiak hauek ziren:
- Erregea
- Gorteak
- Lurralde Kontseiluak
- Gaikako Kontseiluak
- Estatu Kontseiluak
8. Zeintzuk izan ziren Inperioaren jarduera ekonomikoak?
Nekazaritza eta abeltzaintza transumantea ziren nagusi. Artisautzak ere gora egin zuen, batez ere Euskal Siderurgiak eta Gaztelako Oihalgintzak. Merkataritza monopolioagatik eta Amerikatik iristen ziren metal preziatuengatik aberastasuna handitu zen.
Kanpo-arazoak eta Gatazkak
9. Zein kanpo-arazotan izan zen garaile eta galtzaile Espainiar Inperioa?
- Garaile:
- Paviako Gudua (1525) eta Mulbergeko Gudua (1547).
- Galtzaile:
- Saint-Quentingo Gudua, Lepantoko Gudua (nahiz eta garaipen taktikoa izan, gerra ez zen amaitu) eta Flandriako Gerra.
10. Frantziarekiko lehia
Frantzia zen aurkari nagusia. Frantziako erregeak Milan okupatu zuen. Paviako Gudua (1525) Espainiako tertzioek irabazi zuten. Karlos I.ak Milan monarkiari erantsi zion (1538). Frantzia Saint-Quentingo Guduan garaitu ondoren, Cateau-Cambrésisko Ituna sinatu zuten.
11. Turkoekiko lehia
Inperio turkoaren hedapenak mehatxu bikoitza zekarren Karlos I.arentzat. 1529an Viena setiatu zuten. Tunisia konkistatu zuten. Tunisia eta Zipre hartu zituzten 1570ean. Turkoak garaitu zituzten 1571ko Lepantoko Guduan.
12. Inperio Santuko arazo nagusia: Protestantismoa
Protestantismoa bizkor hedatu zen Inperio Santuan, eta hainbat printze alemaniar batu ziren Erreforma Protestantera. Katolizismoa defendatzeko, Mulbergeko Gudua (1547) eta Augsburgoko Aitormena (1547) egin ziren. Frantziako erlijio-gerretan ere parte hartu zuen, baina ez zuen arrakastarik izan.
13. Flandriako Gerra
Kalbinismoa hedatu zen. Errebolta 1566an hasi zen. Gilen I.ak iparraldeko probintziek independentzia aldarrikatu zuten, Probintzia Batuak izenarekin. Espainiak ez zuen independentzia hori onartu 1648ra arte. Elisabet I.a (1558an Ingalaterrako tronuan) Gilen eta Probintzia Batuei lagundu zien.
Amerikako Konkista eta Antolaketa
14. Zeintzuk dira konkista azkar honen hiru arrazoi nagusiak?
- Espainiako armen nagusitasuna.
- Indigenen antzinako sinesmenak (profesiak).
- Amerikako herrien arteko liskarrak.
15. Indietako Kontseilua sortu aurretik...
Errege Katolikoek Indietako Legeak ezarri zituzten 1512an, eta Karlos I.ak Lege Berriak 1542an.
16. Banaketa hierarkikoa: Lurraldeak eta Agintariak
Bi erregeordetza nagusi zeuden: Espainia Berrikoa eta Perukoa. Agintariak hierarkikoki antolatzen ziren:
- Erregeordea
- Gobernadorea
- Korregidorea
17. Nola antolatzen zen gizartea Amerika Berrian?
Gizartea arraza eta jatorriaren arabera banatzen zen:
- Espainiarrak eta Kleroak
- Mestizoak
- Indiarrak
- Esklaboak