Espainiako Historia Garaikidea: Krisiak, Errepublika eta Diktadura (1898-1975)

Aurrekarriak: 1898ko Krisia eta Erregenerazionismoa

1898ko Krisia (Maria Kristina erregeordea)

1898an, Espainiak bere azken kolonia garrantzitsuak galdu zituen, mugimendu independentisten eta Estatu Batuekin izandako gerraren ondorioz:

• Kuba: Independentzia lortu zuen (AEBren eraginpean).
• Filipinak eta Puerto Rico: Estatu Batuen esku geratu ziren.

Porrot honek, "98ko Hondamendia" izenez ezaguna, krisi sakona eragin zuen Espainian.

Erregenerazionismoa

Hondamendiaren ondorioz sortutako mugimendu intelektual eta politikoa izan zen. Espainiaren atzerapena (ekonomikoa, soziala, kulturala) gainditzeko eta herrialdea modernizatzeko erreformak proposatzen zituen.

Berrezarkuntzaren Krisia (Alfontso XIII.aren erregealdia)

Alfontso XIII.aren erregealdian (1902-1931), Berrezarkuntzako sistemak hainbat krisi bizi izan zituen:

• Bartzelonako Aste Tragikoa (1909): Herri matxinada bortitza izan zen, batez ere Marokoko gerrara klase herrikoietako erreserbistak bidaltzearen aurka. Klase altukoek diruaren truke libratu zitezkeen.
• 1917ko Krisia: Hiru protesta batera gertatu ziren:
  • Militarra: Armadako ofizialak ez zeuden ados maila-igoeren sistemarekin eta Defentsa Batzordeak sortu zituzten.
  • Politikoa: Oposizioko alderdiek (errepublikanoak, sozialistak, katalanistak) Gorteen deialdia eta erreforma konstituzionala eskatu zuten Bartzelonako Parlamentarien Batzarrean.
  • Soziala: Langile-sindikatuek (UGT, CNT) greba orokor iraultzailea deitu zuten bizi-baldintzak hobetzeko eta sistema politikoa aldatzeko.
• Langile-mugimenduaren erradikalizazioa: Errusiako Iraultzaren (1917) eraginagatik, komunismoaren eta anarkismoaren ideiak zabaldu ziren, eta langileen protestak eta gatazka sozialak areagotu egin ziren (pistolerismoa Bartzelonan, etab.).

Diktaduraren Amaiera eta Donostiako Ituna (1930)

Primo de Riveraren diktadurak (1923-1930) ez zituen arazoak konpondu eta 1930ean diktadoreak dimititu zuen. Urte berean, alderdi errepublikanoek eta autonomistek (katalanak, galiziarrak) Donostiako Ituna sinatu zuten, monarkia kendu eta errepublika ezartzeko konpromisoa hartuz.

Bigarren Errepublika (1931-1936)

Behin-behineko Gobernua eta 1931ko Konstituzioa

1931ko apirilean udal-hauteskundeak egin ziren, eta hiri nagusietan alderdi errepublikano-sozialistek irabazi zuten. Emaitzen ondorioz, Alfontso XIII.a erbesteratu eta Errepublika aldarrikatu zen. Behin-behineko gobernu bat eratu zen, Donostiako Ituna sinatu zuten alderdiek osatua eta Niceto Alcalá Zamora presidente zela. Gorte Konstituziogileek 1931ko Konstituzioa onartu zuten, erregimen demokratiko eta aurrerakoia ezarriz (sufragio unibertsala, botereen banaketa, eskubide eta askatasun zabalak, estatu akonfesionala).

Biurteko Erreformista (1931-1933)

Manuel Azaña (ezker errepublikanoa) gobernuko presidente izendatu zuten, sozialisten babesarekin. Gobernu honek erreforma sakonak abiatu zituen:

• Nekazaritza-erreforma: Latifundioak desjabetu eta lurrik gabeko nekazariei banatzea helburu zuen, ekoizpena handitzeko eta gizarte-justizia lortzeko.
• Autonomia Estatutuak: Kataluniari autonomia eman zitzaion (Generalitatea berrezarri zen). Euskadiko estatutua ere bideratzen hasi zen.
• Erreforma militarra: Armada modernizatu eta botere zibilaren menpe jarri nahi zen.
• Lan-erreformak: Langileen baldintzak hobetu ziren (lanaldia, soldatak, istripu-aseguruak).
• Hezkuntza-erreforma: Hezkuntza publikoa, laikoa eta doakoa sustatu zen.
• Lege erreformak: Ezkontza zibila eta dibortzioa arautu ziren.

Erreformek oposizio gogorra aurkitu zuten eskuin sektoreetan (lurjabeak, Eliza, militar batzuk). Sanjurjo jenerala estatu-kolpe bat ematen saiatu zen 1932an, baina porrot egin zuen.

Biurteko Kontserbadorea edo Beltza (1933-1935)

Ezkerraren higadurak eta barne-zatiketek hauteskunde berriak ekarri zituzten 1933an. Zentro-eskuinak irabazi zuen, CEDA (José María Gil Robles buru zuela) alderdi nagusia izanik. Alejandro Lerrouxen Alderdi Erradikalak gobernatu zuen CEDAren babes parlamentarioarekin. Gobernu honek aurreko biurteko erreforma asko geldiarazi edo indargabetu zituen. Ezkerraren eta eskuinaren arteko tentsioak 1934ko Urriko Iraultza eragin zuen, Asturiasen bereziki bortitza izan zena (langile-matxinada armatua) eta Katalunian Estatu Katalana aldarrikatzera eraman zuena. Gobernuak gogor zapaldu zuen iraultza. Krisi politikoak (ustelkeria kasuak, desadostasun ideologikoak) gobernuaren amaiera ekarri zuen.

Fronte Popularra (1936)

Ezkerreko alderdi politikoak (errepublikanoak, sozialistak, komunistak, etab.) elkartuta aurkeztu ziren 1936ko otsaileko hauteskundeetara, Fronte Popularra izenarekin, eta irabazi egin zuten. Manuel Azaña Errepublikako presidente bihurtu zen berriro. Gobernu berriak erreformen politikari ekin zion berriro (nekazaritza erreforma bizkortu, 1934ko presoak amnistiatu). Hala ere, tentsio politiko eta soziala izugarri handitu zen. Eskuineko taldeek (militarrak, falangistak - Falange Española, José Antonio Primo de Riverak sortua) eta ezker muturrekoek indarkeria politikoa areagotu zuten. 1936ko uztailaren 12an, eskuineko pistolari batzuek Castillo tenientea (Guardia de Asalto ezkertiarra) hil zuten. Mendeku gisa, Castilloren kideek Calvo Sotelo (eskuineko buruzagi monarkikoa) bahitu eta hil zuten uztailaren 13an. Gertakari honek estatu-kolpea azkartu zuen.

Gerra Zibila (1936-1939)

Estatu Kolpea eta Zatiketa

1936ko uztailaren 17an eta 18an, Afrikako armadaren zati bat (Franco, Mola, Sanjurjo jeneralak buru) Errepublikako gobernuaren aurka altxatu zen. Estatu-kolpeak Espainia bitan zatitu zuen eta hiru urteko gerra odoltsua piztu zuen. Kolpeak karlisten, monarkikoen, kontserbadoreen, falangisten eta Elizaren zati handi baten babesa jaso zuen.

Bi Bando Aurrez Aurre

Matxinatuak ("Nazionalak")

• Lurraldea: Gaztelako iparraldea, Galizia, Nafarroa, Araba, Extremadurako zati bat, Andaluziako mendebaldeko hiri batzuk (Sevilla, Cádiz...), Balearrak (Menorca izan ezik), Kanariak.
• Politika: Hasieratik junta militar batek zuzendua, laster Franco jeneralisimo eta estatuburu izendatu zuten, botere guztia bereganatuz. Alderdi bakarra ezarri zen (FET y de las JONS). Nazioarteko laguntza: Italia faxista eta Alemania nazia.
• Ekonomia: Industria-ekoizpen txikia zuten hasieran, baina nekazaritza- eta abeltzaintza-ekoizpen handia kontrolatzen zuten.

Errepublikarrak

• Lurraldea: Espainiako iparraldea (Bizkaia, Gipuzkoa, Santander, Asturias), Katalunia, Levante ingurua, Madril, Gaztela Mantxakoa, Aragoiko zati handi bat, Andaluzia gehiena.
• Politika: Gobernu errepublikano legitimoa, baina barne-zatiketa handiekin (errepublikanoak, sozialistak, komunistak, anarkistak). Nazioarteko laguntza: Nazioarteko Brigadak (boluntarioak) eta SESB (material militarra).
• Ekonomia: Eskualde industrializatuenak (Katalunia, Euskadi, Asturias) eta finantza-baliabideak (Urrezko Erreserbak) kontrolatzen zituzten hasieran.

Gerraren Etapak

Gerraren garapenak hiru fase nagusi izan zituen:

1. Madrilgo Gudua (1936): Matxinatuek Madril azkar hartu nahi izan zuten, baina errepublikarrek eutsi egin zioten ("No pasarán").
2. Iparraldeko Frontea (1937): Matxinatuek, Alemaniaren laguntzarekin (Gernikako bonbardaketa), iparraldeko frontea (Euskadi, Santander, Asturias) konkistatu zuten.
3. Levante eta Kataluniako Gudua eta Gerraren Amaiera (1938-1939): Teruelgo eta Ebroko gudu odoltsuen ondoren, matxinatuek Katalunia okupatu zuten (1939 hasieran). Azkenik, Madril eta gainontzeko eremu errepublikarra erori ziren. 1939ko apirilaren 1ean, Francok gerra amaitutzat eman zuen.

Ondorioak

• Giza ondorioak: Ehunka mila hildako (frontean, bonbardaketetan, errepresalian), erbesteratu (errefuxiatuak Frantzian eta beste herrialde batzuetan), preso eta errepresaliatu politiko.
• Ondorio ekonomikoak: Azpiegituren (errepideak, zubiak, trenbideak), etxebizitzen eta industriaren suntsiketa handia. Nekazaritza-ekoizpena jaitsi zen. Gerraostean, gosea eta errazionamendua nagusitu ziren (merkatu beltza hedatu zen).
• Ondorio politikoak: Errepublika demokratikoaren amaiera eta diktadura militar baten ezarpena, Franco buru zela, 1975era arte iraun zuena.
• Ondorio sozialak eta kulturalak: Gizartearen haustura sakona, beldurra, zentsura eta askatasunen galera.

Diktadura Frankista (1939-1975)

Gerra Zibila amaitzean, Francisco Franco jeneralak diktadura pertsonal eta autoritarioa ezarri zuen Espainian.

Lehen Fasea: Gerraostea eta Autarkia (1939-1950eko hamarkada)

• Politika:
  • Diktadura militarra, joera faxistakoa (hasieran).
  • Franco estatuburu, gobernuburu eta armadako agintari gorena zen (Caudillo).
  • Legezko alderdi politiko bakarra: FET y de las JONS (Mugimendu Nazionala).
  • Eskubide eta askatasun demokratikoak erabat kendu ziren.
  • Nazionalismo periferikoen (euskara, katalana) adierazpen publikoak debekatu ziren.
• Ekonomia:
  • Autarkia: Kanpoarekiko isolamenduan oinarritutako sistema ekonomikoa, porrot egin zuena.
  • Estatuaren interbentzionismo handia.
  • Errazionamendua eta oinarrizko produktuen eskasia.
  • Merkatu beltza (estraperloa) hedatu zen.
• Gizartea:
  • Errepresio oso gogorra garaituen aurka: milaka errepublikar erbesteratu, kartzelaratu, bortxazko lanetara kondenatu edo exekutatu zituzten.
  • Eliza Katolikoaren eragin handia bizitzako arlo guztietan.
  • Zentsura zorrotza komunikabideetan, kulturan eta hezkuntzan.

Bigarren Fasea: Irekiera eta Desarrollismoa (1950eko hamarkadaren amaieratik aurrera)

• Politika:
  • Nazioarteko isolamendua gainditzen hasi zen (AEBekin akordioak, NBEan sartzea).
  • Erregimenak bere burua "demokrazia organiko" gisa definitu zuen, baina diktadura izaten jarraitzen zuen.
  • Teknokratak (Opus Deiko kideak sarri) gobernuan sartu ziren.
• Ekonomia:
  • 1959ko Egonkortasun Plana: Autarkia alde batera utzi eta ekonomia sistema kapitalistara hurbildu zen (liberalizazioa, kanpo-inbertsioak).
  • Desarrollismoa: Hazkunde ekonomiko handiko garaia (industria, turismoa).
• Gizartea:
  • Gizarte-aldaketa handiak: biztanleriaren hazkundea (baby boom), nekazari-exodoa hirietara eta emigrazioa Europara.
  • Industria eta zerbitzuen sektorea (turismoa bereziki) hazi ziren.
  • Nekazaritza modernizatu zen (mekanizazioa).
  • Bizi-maila hobetu zen, baina desberdintasun sozialek zirauten.
  • Kanpoarekiko harremanak (turismoa, emigrazioa) ideia eta jarrera berriak zabaltzen lagundu zuten.

Diktaduraren Amaiera (1970eko hamarkada)

Oposizioa

Nahiz eta errepresioak jarraitu, diktaduraren aurkako oposizioa indartu egin zen:

• Politikoa: Alderdi klandestinoak (PCE, PSOE), talde demokrata-kristauak, etab.
• Soziala:
  • Auzo-mugimenduak.
  • Ikasle-mugimenduak unibertsitateetan.
  • Langile-mugimendua (Langile Komisioak, CCOO bezalako sindikatu klandestinoak).
• Kulturala: Artista eta intelektual asko erregimenaren aurka agertu ziren.
• Armatua: Erakunde terroristak sortu ziren (GRAPO, FRAP eta ETA).

Amaierako Krisia

Hainbat faktorek erregimenaren azken krisia eragin zuten:

• Oposizioaren hazkundea eta gizartearen politizazioa.
• 1973ko Petrolioaren Krisiak eragindako arazo ekonomikoak.
• Saharako Gatazka (Mendebaldeko Sahara Marokori uztea 1975ean, Martxa Berdearen ondoren).
• Francoren osasunaren okertzea eta ondorengotzaren arazoa (Juan Carlos Borboikoa izendatu zuen ondorengo estatuburu gisa).
• Erregimenaren barneko zatiketak (immobilistak vs. irekitzaileak).

Franco 1975eko azaroaren 20an hil zen, Espainiako historian aro luze bat itxiz eta Trantsizio Demokratikoari bide emanez.