Erromatar Arkitektura eta Artea: Ezaugarriak, Eraikinak eta Eraginak

Erromatar artea

K.a. 1895. urtetik aurrera birbaloratzen hasi zen erromatar artea. Greziar eta etruriarrenganako eragina izan zuen, eta mendebaldeko artean izango zuen eragina.

Aroak

• Etruriarra: K.a. VIII. mendetik K.a. VI. mendera arte.
• Errepublikarra: K.a. 509-K.a. 27.
• Inperiokoa: K.a. 27-K.o. 476.

Arkitektura

Ezaugarri orokorrak

• Originaltasun handiagoa.
• Injinieritza lanak.
• Egituraren garrantzia.
• Barne espazioak interesatzen zaizkie.

Eraikuntza elementuak eta eraginak

• Etruskoengandik: arkua eta ganga.
• Greziarrengandik: ataburu sistema.
• Egitura dinamikoak.

Materialak

Hormigoia, morteroa, adreilua eta marmola.

Aparailu-sistemak

• Opus reticulatum: tesela txikiekin egina.
• Opus testaceum edo latericium: adreiluz egina.
• Opus quadratum: harlauza paralelepipedoak morteroz lotuta.

Proportzio ordenak

• Orden toskanoa.
• Orden korintiarra.
• Orden konposatua (haiek asmatutakoa).
• Ordenen gainjarketa.
• Zutarria ere erabiltzen dute (pilarea).

Barnearen tratamendua

• Espazio orekatua.
• Espazio fokala, simetria ardatz baten inguruan.
• Bertikaltasuna.

Erromatar eraikuntzarik aipagarrienak

Eraikuntza zibila

• Hiria
• Galtzadak
• Akueduktoak
• Zubiak
• Foroak
• Basilikak
• Termak
• Anfiteatroak
• Zirkuak
• Garaitz-arkuak
• Koloma oroitgarriak
• Etxeak
• Jauregiak

Eraikuntza erlijiosoa

• Tenpluak
• Hilobiak
• Antzokiak

Erromatar eraikuntza zibila

Hiria

• Gerra kanpamendutik garatua.
• Hutsetik berri eraikitakoak.
• Trazadura geometrikoak, Greziatik heredatuak.
• Bi kale zabal perpendikular, Etruriatik hartuak.
• Azpiegitura oso ondo zaindua.

Galtzadak

Merkataritza harremanak eta kontrol politikoa errazteko eginkizuna zuten.

Akueduktoak

Ura bideratzeko eraikiak.

Zubiak

Ibaiak erraztasunez zeharkatzeko.

Foroak

• Bi kale nagusien gurutzaduran kokatuta.
• Herriko enparantza nagusia.

Basilikak

• Merkataritza tratuak eta epaiketak ospatzeko lekua.
• Batzar politikoetarako.
• Hiru nabe: zentrala zabalagoa eta alboetakoak bi pisukoak.
• Erdi kainoiko gangak eta gurutze ganga.

Termak

• Erromatar eraikuntza jatorra.
• Xehetasun teknikoak: begiralde egokia, kerik gabeko berokuntza, drainatze sistema.
• Hainbat motatako gelak: angeluzuzenak, galeria gangatuak, absidedunak, borobilak, karratuak.
• Gela guztiak gangatuak eta elkar sostengatuak.

Anfiteatroa

• Oinplanu eliptikoa: erdian harea, inguruan harmailak, hiru aldetan banatuta: ima, media eta summa cavea. Sarrera eta irteera asko (vomitorio).
• Aterpe sistemak.
• Hoplomakia: gladiadoreen arteko borrokak.
• Venationes: abereen kontrako borrokak.
• Naumakia: itsas borrokak.

Zirkua

• Koadriga lasterketak egiteko.
• Oinplanu luzatua eta erdian luxuz apaindutako horma bat (spina), istripuak ekiditzeko.

Garaitz arkua

• Garaipen militarrak ospatzeko.
• Lehenengoak egurrezkoak ziren.
• Bi edo lau fatxadakoak.
• Hiru arkukoak edo arku bakarrekoak.
• Oso apainduak: erliebeak, zutabe atxikiak.

Zutabe oroitgarria

• Garaipen militarrak ospatzeko.
• Oso altuak.
• Balio eskultoriko handia: erliebez apainduak.

Etxeak

Hiritarrak

• Domus: etruriar (arkupea) eta greziar (peristiloa) eragina. Pisu bakarrekoak edo bikoak.
• Insulae: sei pisuko blokeak. Kanpoaldera egurastuak.

Landatarrak

Villae: etxe normal baten zerbitzuak, termak, tenplua, eta abar.

Jauregiak

• Harresiz inguratuta.
• Hiri txiki baten antza: etxetxoak, zaldiontziak, tenpluak, soldaduentzako gelak, enperadorearentzako aldeak.

Erromatar eraikuntza erlijiosoa

Tenpluak

• Jatorri etruriarra: cellaren aurreko arkupearen sakontasun handiagoa.
• Cella hiru zatitan banatuta.
• Oinarri bertikal baten gainean.
• Ekialdera begira norabidearen garrantzia.
• Eskailera bat aurrealdeko fatxadan.
• Oinplanu borobileko tenplu ugari.
• Greziar eragina: ordenak, bi isurkiko teilatua, frontoia.

Hilobia

• Errausketarakoa (columbarium).
• Ehorzketarakoa (mausoleo).
• Hedatuenak: oinplanu zirkularrekoak.

Antzokiak

• Jatorri greziarra.
• Harmailak: erdi borobileko era.
• Orchestra txikiagoa.
• Eszenatokitik itxita zegoen horma batekin.
• Agintarientzako leku berezia: pulpitoa.
• Kanpoaldetik: bi edo pisu gehiago arkuz beteta.

Erromatar eskultura

Mukulu borobilekoa: erretratua

• Jatorria: hildakoen argizarizko mozorroak edo maskarak egitea.
• Ezaugarri-fisionomikoak zehatz errepresentatzea.
• Ezaugarri indibidualak.
• Errealismo zorrotza.
• Bilakaera: Augustoren garaian pixka bat idealizatua; Adrianoren garaian berriro errealismoa; Konstantinoren garaian ekialdeko eragina, estilizazioa eta zurruntasuna. Probintzietako eskolak.

Erliebea

• Historikoa: garaipen militarrak, borrokak eta gertakari politikoak adierazteko eta Estatuaren propaganda egiteko.
• Anekdotaz beteriko irudi errealistak.
• Sakonera ezberdineko mailak: erliebe gutxiago eta gehiagoko modelatua.
• Perspektiba arkitektonikoa.
• Inperio aroko erliebeak, batez ere.