Errestaurazioa eta XIX. mendeko Espainiako Aldaketa Sozialak

Banaketa arautzen zuen eta eskubide guztiak eta federalismoa jartzen zituen indarrean. Eliza eta estatuaren arteko zatiketa ere ezartzen zuen eta, deszentralizazioa bultzatu asmoz, autonomia handia ematen zien eskualde eta probintziei. Nolanahi ere, errepublikarren arteko zatiketa gero eta nabarmenagoa zen eta gainera gatazka ugariri aurre egin beharrean aurkitu zen Pi i Margallen gobernua, besteak beste hiri askotara hedatu zen iraultza kantonala. Langile anarkisten greba orokorretarako deiak Katalunian eta Valentzian, Gerra Karlistaren hedapena (Hego Euskal Herrian, Katalunian, Castellon), kolonietako —batez ere Kubako— gerra... Liskar horiei guztiei aurre egiteko izan zituen zailtasunak zirela eta, Pi i Margallek dimisioa eman behar izan zuen, 1873ko uztailean.

Errepublika Unitarioa

Pi i Margallek dimititu ostean, Nicolás Salmerón izendatu zuten errepublikako presidente, fronte karlistaren aurrerapenari eta kantonalismoaren zabalkundeari aurre egiteko. Salmeronek errepresio gogorra eragin zuen, armada eta guardia zibilaren bidez. Cartagenako kantoia izan zen gogorren oldartu zena eta 1874ko urtarrila arte ezin izan zuten menderatu. Irailaren 6an Salmeronek dimisioa eman zuen eta biharamunean Emilio Castelarrek hartu zuen gobernuaren presidentzia.

Esperientzia errepublikar iraultzaileak zer ekarri zuen ikusita, Alfontso XII.a Borboikoaren alde jarri ziren gizarteko eta politikako sektore asko, kleroa, armada eta kontserbadoreak —ordurako antolatuta zegoen hori bultzatzen zuen alderdi alfontsinoa—. Ezegonkortasun politikoak erraztu egin zuen Isabel II.aren seme Alfontsoren itzulera prestatzea. Martínez Campos jeneralak altxamendua antolatu zuen, nahiz eta Cánovasek —alderdi alfontsinoaren buruzagi nagusia— monarkia bitarteko zibilen bidez soilik ezartzea nahiago zuen. 1874ko abenduan Martínez Camposek Alfontso XII.a Espainiako errege berria zela aldarrikatu zuen eta Cánovasek ministerio erregeordetza eratu zuen. Hala, 1868an hasitako ziklo iraultzailea amaitu eta Errestaurazioa zeritzan etapa historikoa hasi zen.

Gizartea, Ekonomia eta Kultura 1833tik Errestauraziora

XIX. mendearen hasieratik 1874an Errestaurazioa hasi bitartean, Estatu liberalaren oinarriak ezartzearekin batera, aldaketa sakonak gertatu ziren ekonomian, gizartean eta kulturan. Espainiaren modernizazioa hasi zen, Europarekiko atzerapen handiz eta oso modu desorekatuan. Nekazaritzaren garapen kapitalista oztopatzen zuten latifundio handiak sendotu egin ziren. Trenbide sarea hedatu zen. Sare horren diseinuan lehentasuna industri garapenaren hastapenean zeuden guneek izan zuten, hau da Katalunia eta Bizkaiak.

Demografia

XIX. mendean Espainiako biztanleria nabarmen handitu zen hiri inguruetan eta kostaldeko gune periferikoetan (Katalunian, Bizkaian eta Gipuzkoan, bereziki), elikadura hobetu eta medikuntzan zein higienean hobekuntzak izan zirelako. Hazkunde iraunkorra izan zuen. Nekazaritzako produkzioaren areagotzeak eta Amerikako emigrazioaren beherakadak ere lagundu zuten bertako demografiaren gorakadan.

Ekonomia

XIX. mendearen hasieratik 1874ra garrantzi handiko aldaketak gertatu ziren penintsulan eta modernizazio ekonomikoa jarri zen martxan, Europako beste herri batzuekin alderatuz atzerapen handiz, dudarik gabe.