Errepublika 1931–1936: bilakaera politikoa eta erreformak

Errepublikaren bilakaera politikoa (1931–1936)

Errepublika iraun zuen bost urteetan bilakaera pendularra izan zuen: 1931ean ezker erreformatzaileak gobernua eskuratu zuen; 1933an eskuinak; eta 1936an berriro ezkerrak. Gobernu batek egindakoa besteek desegiten zuten, eta horrek eragotzi zuen larriak ziren arazoak konpontzea.

Behin-behineko gobernua (1931ko apirilaren 14tik abenduera)

Errepublika aldarrikatu ondoren, Donostiako Itunean sortutako batzorde iraultzaileak Behin-behineko Gobernua osatu zuen, Alcalá-Zamora presidente zuela. Kideak honako hauek ziren: zentroko errepublikazale katolikoak, ezkerrepublicazaleak, eta kataluniar eta galiziar nazionalistak. Intelektualak nagusi ziren. Kanpoan geratu ziren anarkistak eta komunistak, euskaldun nazionalistak eta eskuin monarkikoa.

1. Lehenengo ekimen erreformista

Programa Donostiako Itunean jarritako helburuetan oinarritu zen: estatu demokratiko, laiko, autonomista eta progresista. Helburu nagusiak erreforma ekonomikoak egitea izan ziren, eta bereziki lurjabetzaren egituraren erreforma. Lehen neurriak honako hauek izan ziren:

• 1. Nekazaritzaren arazoa: Errepublikak bere gain hartu zuen nekazaritzaren erreforma egitea. Hau egin arte, nahitaezko neurriak eta dekretuak onartu ziren. Nahiz eta neurriak neurri xumeak izan, lurjabeen erresistentzia eta nekazarien tentsioa nabariak izan ziren.
• 2. Autonomiaren arazoa: Maciàk Estat Català aldarrikatu zuen. Behin-behineko Gobernuak Generalitat egituratu eta Espainiako barnean autonomia estatutu bat prestatzen saiatu zen. Euskaldun nazionalistek ere estatutu propioak bilatu zituzten.
• 3. Erlijioaren arazoa: Segura kardinal primatuak pastoral bat idatzi zuen. Pastoral horrek egoera areagotu eta elizaren kontra abiatu ziren ekintzak —komentu eta eliz eraikinen aurkako istilu edo erasoak— ugaldu zituzten. Ekintza hauek katolikoen eta errepublikazaleen arteko tentsioa areagotu zuten.
• 4. Arazo militarra: Azañak armada modernizatzeko eta indar armatuen leialtasuna ziurtatzeko neurriak bultzatu zituen: ofizialen kopurua murriztu, militarrek errepublikarekiko fideltasuna zin eginarazi, eta Zaragozako akademiaren egituretan eta entrenamenduan aldaketak proposatu ziren. Helburua egitura militar modernizatu eta leiala eratzea zen.
• 5. Hezkuntza arloa: Dekretu berriek lehentasuna eman zioten hezkuntzari; errepublikazaleek analfabetismoa desagerraraztea jarri zuten helburu nagusien artean.
• 6. Arazo sozialak: 1929ko krisiaren eraginez gizarte arazoek eta lan gatazkek gogortu zuten egoera. Giro gatazkatsua zabaltzen hasi zen, eta anarkisten eta komunisten eragina handitu zen.

Oharrak: Testuak garbiago eta zuzenago idatzita dago, jatorrizko edukia eta kronologia errespetatuz. Deskribatutako puntuek Errepublikaren lehen urteen tentsio eta erronkak islatzen dituzte, eta erakusten dute zergatik zaila izan zen iraupeneko egonkortasuna eta arazo estrukturalen konponbidea.