Erdialdeko euskara (gipuzkera): ezaugarri fonologikoak, morfologikoak eta sintaktikoak

Laburpena

Dokumentuak erdialdeko euskara edo gipuzkera euskalkia aurkezten du, Gipuzkoako eta Nafarroako zati batean hitz egiten dena. Fonologia, morfologia eta sintaxiko ezaugarri nagusiak azaltzen ditu, adibideekin. Euskara batuarekiko hurbiltasuna ere nabarmentzen du.

Funtsezko puntuak

Erdialdeko euskara edo gipuzkera Gipuzkoan eta Nafarroako zati batean hitz egiten da.
J soinua gaztelaniazko eran ahoskatzen da (jan, jauna), eta beste euskalkietan y erabiltzen da.
R bokal artean galtzen da (geo, lanea) eta G ere erraz erortzen da (euzki, nausi).
NONDIK atzizkia -tikan da (etxetikan, menditikan).
NOR aditzetan -e- bokala hartzen da (gea, zea, zeate) eta NOR-NORK orainaldian -e- da ezaugarria (nik det, zuk dezu).
Galdera perpausetan al partikula erabiltzen da bai/ez erantzunekin (gaur etorriko al dira?).

Frogatu zeure burua

Erdialdeko Euskara: Sarrera

Koldo Zuazoren sailkapenaren arabera, erdialdeko euskara (edo gipuzkera) euskalki bizia da. Euskararen lurraldearen erdigunea hartzen du, batez ere Gipuzkoan (Irundik Debaraino, Donostia, Tolosa, Azpeitia eta abar) eta Nafarroako zati batean (Leitza eta Lekunberri ingurua). Euskara batutik Bizkaiko euskalkia baino hurbilago dago.

Euskalkiaren ezaugarri nagusiak

Hauek dira euskalki honen ezaugarri fonologiko, morfologiko eta sintaktiko nagusiak:

Fonologia (ahoskera)

J ahoskatzeko gaztelaniazko era erabili ohi da (jan, jauna). Beste euskalki batzuetan y erabiltzen dute (yan, yauna).
Oso ohikoa da R bokal artean galtzea: geo (gero), lanea (lanera).
G kontsonantea ere erraz erortzen da bokalen artean: euzki (eguzki), nausi (nagusi).
Kontsonante bustiak (LL, Ñ) oso arruntak dira: ollo, billatu, iñor.

Morfologia (aditza eta deklinabidea)

NONDIK atzizkia: -tikan erabiltzen da, -tik hutsa baino gehiago (etxetikan, menditikan).
Hitzei -a itsatsia kentzeko joera dago: anai, giltz (euskara batuan anaia, giltza).
NOR aditzetan -e- bokala hartzeko ohitura dago: gea (gara), zea (zara), zeate (zarete).
NOR-NORK orainaldiko adizkietan -e- da ezaugarria: nik det, zuk dezu, guk deu, zuek dezute.
Aditzetan -zue amaiera -zute bihurtzea normala da (dakizute, dezute).
JOAN aditzean nijoa edo zijoan bezalako formak erabiltzen dira (euskara batuan noa, doa).
NOR eta NORK plurala ez dira desberdintzen: biak -ak dira (mutilak etorri dira / mutilak egin dute).

Sintaxia (joskera)

Bai/Ez erantzuna duten galde-perpausetan al partikula erabiltzen dute: gaur etorriko al dira?

Lexikoa (hitz bereizgarriak)

Erdialdeko euskararen hiztegia euskara batuak darabilenetik oso hurbil dago eta hitz bereizgarri gutxi ditu.

Ohiko galderak

Non hitz egiten da erdialdeko euskara?

Batez ere Gipuzkoan, Irundik Debaraino, Donostia, Tolosa eta Azpeitia inguruan, eta Nafarroako zati batean, Leitza eta Lekunberri ingurua barne.

Zein da J soinuaren ahoskera bereizgarria?

J gaztelaniazko eran ahoskatzen da (jan, jauna), beste euskalki batzuek y erabiltzen duten bitartean (yan, yauna).

Nola esaten da 'gara' erdialdeko euskaraz?

NOR aditzetan -e- bokala hartzen duen formarekin: gea.