Biziaren antolakuntza mailak eta mantenugaien gida

Laburpena

Dokumentuak izaki bizidunen antolakuntza-mailak azaltzen ditu, atomotik organismo osora arte: molekula, makromolekula, zelula, ehuna, organoa eta aparatua. Gainera, gorputzak behar dituen mantenugai nagusiak (gluzidoak, koipeak, proteinak, bitaminak, gatz mineralak eta ura) haien funtzioekin eta elikagai-iturriekin laburbiltzen ditu.

Funtsezko puntuak

Antolakuntza-mailak: atomoa, molekula, makromolekula, zelula, ehuna, organoa, aparatua edo sistema eta izaki biziduna.
Zelula bizia duen unitaterik txikiena da; ehunak funtzio bereko zelulez osatzen dira.
Lau ehun mota nagusi: gihar-ehuna, nerbio-ehuna, ehun konektiboa eta ehun epiteliala.
Gluzidoak eta koipeak energia-iturriak dira; proteinak egiturazkoak, erregulatzaileak eta babeslea dira.
Bitaminak gorputzak ezin ditu sortu, beraz elikagaien bidez hartu behar dira.
Ura gorputzaren % 70 osatzen du eta disolbatzaile unibertsala da.

Frogatu zeure burua

Biziaren Antolakuntza Mailak

Izaki bizidunak egitura konplexu eta antolatuetan oinarritzen dira, maila sinpleenetatik hasi eta organismo osora iritsi arte. Hauek dira maila nagusiak:

Atomoa

Elementu baten ezaugarriak mantentzen dituen zatirik txikiena.

Molekula

Bi atomo edo gehiagoz (berdinak edo desberdinak) osatutako partikula. Materiaren propietateak dituen unitaterik txikiena da.

Makromolekula

Molekula handiak dira, polimero bezala ere ezagunak. Bizitzarako funtsezkoak dira, hala nola:

Gluzidoak
Lipidoak
Proteinak
Azido nukleikoak
Bitaminak

Zelula

Bizia duen unitaterik txikiena da.

Ehuna

Funtzio bereko zelulak elkartuz osatzen da. Lau mota nagusi daude:

Gihar-ehuna
Nerbio-ehuna
Ehun konektiboa
Ehun epiteliala

Organoa

Ehun multzo batek osatzen du, funtzio zehatz bat betetzeko.

Aparatua edo Sistema

Organo multzo bat da, funtzio jakin batean elkarlanean aritzen dena. Nagusiak hauek dira:

Zirkulazio-aparatua
Digestio-aparatua
Arnas aparatua
Lokomozio-aparatua
Iraitz-aparatua
Nerbio-sistema
Sistema endokrinoa
Ugaltze-aparatua

Izaki biziduna

Maila biotiko eta abiotikoen antolakuntza konplexu honi esker, izaki bizidunak funtsezko bizi-funtzioak betetzen ditu: nutrizioa, erlazioa eta ugalketa.

Mantenugaiak: Funtzioak eta Iturriak

Elikagaiek gure gorputzak behar bezala funtzionatzeko behar dituen substantziak ematen dizkigute, mantenugai izenekoak. Taula honetan nagusiak laburbiltzen dira:

Mantenugaia	Funtzioa	Elikagai-iturriak	Ezaugarriak
Gluzidoak	Energetikoa.	Ogia, patatak, pasta, fruta, lekaleak, fruitu lehorrak, eztia, gozokiak...	Batzuek zapore gozoa dute; beste batzuek, ez.
Koipeak edo Lipidoak	Energetikoa. Batzuetan erregulatzailea (hormonak sortzen dituzte).	Olioak (koipe likidoak), gurina, urdaia (koipe solidoak), hestebeteak...	Naturan egoera likidoan eta solidoan aurki daitezke. Ez dira uretan disolbatzen.
Proteinak	Egiturazkoa, erregulatzailea eta babeslea (adibidez, odoleko antigorputzak).	Haragia, arraina, arrautzak, esnea, esnekiak...	Aminoazido izeneko unitatez osatutako molekula erraldoiak dira.
Bitaminak	Erregulatzailea.	Barazkiak, esnea, fruta, gibela...	Gure gorputzak ezin ditu sortu. Izaera kimikoaren aldetik, talde anitza osatzen dute.
Gatz mineralak	Erregulatzailea eta egiturazkoa.	Barazkiak, esnea, fruta, gatz arrunta...	Uretan disolbatuta eta elikagai gehienetan agertzen dira.
Ura	Metabolismo osoa bere baitan gertatzen da. Gorputzaren % 70 osatzen du.	Edariak, fruta, barazkiak, esnea...	Funtsezkoa da bizitzarako; disolbatzaile unibertsala da.

Ohiko galderak

Zer da makromolekula?

Molekula handiak dira, polimero bezala ere ezagunak. Proteinak, gluzidoak, lipidoak eta azido nukleikoak dira adibide nagusiak.

Zein dira mantenugai nagusiak?

Gluzidoak, lipidoak edo koipeak, proteinak, bitaminak, gatz mineralak eta ura. Bakoitzak funtzio eta elikagai-iturri desberdinak ditu.

Zein dira ehun mota nagusiak?

Gihar-ehuna, nerbio-ehuna, ehun konektiboa eta ehun epiteliala.