Bigarren Errepublika eta Gerra Zibila Euskal Herrian

1931ko apirilaren 12ko udal hauteskundeetan, Hego Euskal Herrian EAJren eta karlisten koalizioa nagusitu zen. Errepublikak euskal autonomia estatutua lortzeko aukera eskaintzen zuen; EAJk berehala aintzat hartu zuen Errepublika eta behin-behineko gobernuarekin elkarrizketan hasi zen autonomia eskatzeko Euskal Herriarentzat.

Autonomia estatutuaren bidean

Jose Antonio Agirre izan zen euskal estatutua lortzeko ekimenaren aitzindaria. 1931ko maiatzean, Eusko Ikaskuntzak batzorde bat eratu zuen Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroako autonomia proiektua idazteko. EAJk eta karlistek hasierako proiektuari aldaketak egin zizkioten, sozialistek eta errepublikarrek eragozpenak jarri zituzten bitartean.

Lizarrako Estatutua eta negoziazioak

Ekainaren 14an, Lizarran euskal udalen biltzarrak estatutu proiektua onartu zuen: Lizarrako Estatutua. Urte berean aurkeztu zen Gorteen aurrean, baina ez zuten onartu, erlijioaren gaian Konstituzioarekin bat ez zetozelako.

Estatutua aldatu behar izatean, gero eta indar gehiago hartzen ari zen EAJ errepublikarrengana eta sozialistengana hurbildu eta karlismotik aldentzen hasi zen. 1932ko ekainean proiektu berria aurkeztu zuten. Nafarroak atzera egin zuenez, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoarentzat bakarrik izango zen Estatutua idazten hasi ziren.

Estatutuaren babesa eta Fronte Popularra

Proiektuak hiru probintzietako udalerri gehienen babesa izan zuen, Arabakoena izan ezik, nabarmena baitzen karlisten indarra. Herri erreferendumean onartua izan ondoren, Espainiako Gorteetan aurkeztu zen 1933ko abenduan.

Fronte Popularraren garaipenarekin 1936ko otsaileko hauteskundeetan, berregin egin ziren EAJ eta Errepublikako gobernuaren arteko negoziazioak euskal autonomia estatutua lortzeko.

Gerra Zibilaren hasiera

Fronte Popularraren garaipenaren ondoren, eskuindarrek altxamendu militarra antolatzen hasi ziren. Altxamendua 1936ko uztailaren 17an hasi zen Marokon. Franco Kanariar Irletan zegoelarik, berehala abiatu zen Marokora, altxamenduaren buruan jartzeko. Uztailaren 18an penintsulatik zabaldu zen altxamendua; Errepublikako gobernuak ezin izan zuen altxamendua itoarazi. Espainia bi zatitan banatu zen: Espainia Nazionala eta errepublikazalea. Horrela hasi zen gerra zibila.

Euskal Herriaren zatiketa

Nazionalek Marokoko babeslekua eta nekazaritza-esparru gehienak menperatu zituzten: irlak, Gaztela eta Leon, Aragoi, Galizia, Andaluzia eta Extremadurako alde batzuk. Euskal Herria zatituta geratu zen:

• Nazionalismoaren menpe: Araba eta Nafarroa (Alonso Vegak eta Molak zuzenduta).
• Errepublikaren menpe: Bizkaia eta Gipuzkoa (EAJren eta Fronte Popularraren ekimenari esker).

Espainiako zatirik handiena errepublikari leial eutsi zitzaion; haren eskuetan geratu ziren Asturias, Euskal Herriko eta Kataluniako industriak eta Mediterraneoko nekazal lurrak.

Indar militarren banaketa

Armadak, Erasorako Guardiak eta Guardia Zibilak osatzen zuten kontingente militarra bi zatitan banatu zen, herrialdea bezalaxe. Bando nazionalean militar profesionalen kopurua handiagoa zen eta Afrikako armadaren laguntza izan zuten. Nazioarteko laguntzei dagokienez, balantza nazionalen alde jarri zen, nahiz eta Europako ia herrialde guztiak...