Berpizkundea eta Zientzia Iraultza: Giza Pentsamenduaren Eraldaketa
Berpizkundea: Giza Pentsamenduaren Berpiztea
Berpizkundeak antzinako greziar-erromatar balioetara itzultzea proposatu zuen. Italian sortu zen, eta Europa osora hedatu zen.
Sorrera eta arrazoiak
- Italiako egoera politiko eta sozialak merkataritzaren garapena eragin zuen, burgesia kultu eta dinamikoa sortuz.
- Konstantinoplatik, greziar-erromatar kulturan maisu ziren jakintsu askok Italiara ihes egin zuten.
- Jakintzaren hedakuntza unibertsitate eta akademien bidez bultzatu zen.
Ezaugarri orokorrak
- Helburua greziar-erromatar arte klasikoaren mailara iristea.
- Gizakiaren neurrira itzultzen ahalegindu ziren: gizakia unibertsoaren erdigune bihurtu zen.
- Ikuspegi unitarioa nagusitu zen.
- Guztia arrazoitu zitekeen, mundua arrazonagarria zelako.
- Mundu-ikuskera berri bat sortu zen.
- Mezenasek artea eta kultura bultzatu zituzten.
- Artista anonimoa desagertu eta izen-abizeneko jenioa sortu zen.
- Izaera sekularra hartu zuen.
- Herri-hizkuntzak indartu ziren.
- Arrazoiaren autonomia aldeztu zen.
- Humanismoa agertu zen, gizakia gogoetaren erdigune bihurtuz.
- Inprentaren sorrerak kultura demokratizatu zuen.
Gizarte eraldaketa
Berpizkundeak ez zuen soilik klasizismoa berreskuratzea proposatu; horrekin batera, eraldaketa sakona ekarri zuen:
- Noblezia erregearen mendeko bihurtu zen.
- Kapitalismoa garatu zen.
- Monarkia autoritarioaren agintea handitu zen.
- Nazio-estatuak sortu ziren, eta erregeak burokraziaz, armadaz eta diplomaziaz baliatu ziren horretarako.
- Europako erlijio-batasuna apurtu zen.
- Espainiar inperioa indartu zen.
- Ameriketatik elikagai berriak iritsi ziren.
Antropozentrismoa
Gizakia bere buruaren jabe sentitzen hasi zen, natura-legeen mendekotasuna soilik onartuz (antropozentrismoa).
Zientzia Iraultza: Munduaren Ulermen Berria
Gizakiaren ikuspegia
Berpizkundeko gizakiaren ezaugarri aipagarrienetako bat indibidualismoa da. Alde batetik, erabateko konfiantza sortu zen arrazoian, eta, bestetik, gizakiaren sentimenduak eta sena goraipatu ziren. Carpe Diem kontzeptua goraipatu zen. Natura ikergai bihurtu zen.
Zientziaren garapena
Unibertsitateak protestanteek eta katolikoek kontrolatzen zituzten, eta haietan ez zegoen ez burujabetasunik, ez pentsamendu askerako tokirik. Horregatik, unibertsitateek ezin zuten zientzia- eta filosofia-korronte berririk asmatu. Korronte horiek akademietan sortu ziren.
Heliozentrismoa
Kopernikok Eguzkia unibertsoaren erdian dagoela frogatu zuen. Galileo bat zetorren Kopernikorekin, eta horregatik espetxeratu zuten.
Unibertsoaren neurria
Elizak, Aristotelesi jarraituz, unibertsoa mugatua zela zioen. Aldiz, Giordano Brunok unibertsoa mugagabea zela defendatu zuen. Horregatik Giordano kondenatu zuten.
Natura-legeak
Keplerrek lege matematikoak erabili zituen planeten higidurak azaltzeko. Galileok inertziaren legea aurkitu zuen. Unibertsoa bere kabuz dabilen makina baten antzekoa zela pentsatu zen, Jainkoaren esku-hartzerik gabe.
Bestetik, Descartesek fisika aztertzeko balio duen Geometria Analitikoa sortu zuen. Autoritate-irizpideari uko egiten zion arrazoia gailendu zen. Jakintza zientifiko eta filosofikoaren eredua matematika bihurtu zen. Filosofia berriaren abiapuntua arrazoia izan zen. Arrazionalismoari esker, Descartesek filosofia modernoaren abiapuntua ezarri zuen.
Beste asmakizun batzuk
- Kartografia, nabigazio-teknikak eta iparrorratza garatu ziren, merkataritza-bideak erraztuz.
- Bolboraren erabilera hedatu zen, nobleziaren boterea menderatzeko.
- Inprenta asmakuntza bikaina izan zen kultura hedatzeko. Kultura demokratizatu egin zela esan daiteke.