1936ko Euskadiko Estatutuaren Iruzkina

Sarrera: Aurkezpena eta sailkapena

Testu honen izenburua “Euskal Herriko Autonomia Estatutua” da. 1936ko urriaren 1ean onartu zuten Gorteek, urriaren 7an Gaceta de Madrid-en argitaratu zen, eta bi egun geroago Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkariaren 1. alean. II. Errepublikako testua da, Gerra Zibilaren hasieran kokatua, Euskal Herriko Autonomia Estatutua onartu zen unean.

Lehen mailako testu juridikoa da, lege bat hain zuzen ere. Egilea Gorteak dira (ganbera bakarrekoak). Hartzaile kolektiboari zuzendua denez, testu publikoa da. Testua Espainiako herriari zuzendua dago, eta helburu nagusia Euskal Herrian Autonomia Estatutua ezartzea da.

Ideia nagusiak

Testuko ideia nagusiak hauek dira:

• 1. artikulua: Errepublikako Konstituzioaren eta Estatutu honen arabera, Euskal Herria eskualde autonomoa da. Bere osaera, gobernatzeko modu autonomoa eta bi hizkuntzen ofizialtasuna zehazten ditu.
• 5. artikulua: Ertzaintzaren sorrera, babes juridikorako eta ordena mantentzeko.
• 10. artikulua: Botere banaketa, subiranotasun nazionala (muga batzuekin) eta sufragio unibertsala aipatzen ditu.
• Gerra Zibilak eragindako baldintzen ondorioz, behin-behineko gobernu bat osatzeko beharra eta presidentearen hautaketa Bizkaiko gobernadore zibilak egiaztatuko zuela azaltzen da.

Testuinguru historikoa

Testua ondo ulertzeko, dagokion testuinguru historikoan kokatu behar da. II. Errepublika aldarrikatu zen eguna (1931ko apirilaren 14a) hartuko dugu abiapuntutzat. Behin-behineko gobernua osatu zen, eta garaiko arazoak konpontzeko erreformak egiten hasi ziren. Ekainean hauteskunde konstituziogileak egin ziren, eta ezkertiarrek irabazi zuten. Konstituzioa idazteari ekin zioten, eta abenduan onartu zen.

II. Errepublikak garrantzi handia izan zuen Euskal Herrian. Autonomia Estatutuak bideratzeko unea izan zen. Errepublikan itxaropen handiak jarri ziren; nazionalismoaren aldetik, autonomia lortzea zen itxaropen nagusia.

Euskal Herriko indar politikoen artean, hauek nabarmendu ziren: Eskuindarren artean, Comunión Tradicionalista zen alderdi nagusia Nafarroan, eta garrantzia zuen Araban, Gipuzkoan eta Bizkaian ere. Bestalde, Renovación Españolak eta CEDAk indar gutxi zuten. Eskuindar horiek guztiak eta EAJ (Euzko Alderdi Jeltzalea) elkarrekin joan ziren hauteskundeetara koalizioan, eta nagusi izan ziren hemen. EAJ izan zen Euskadin indar gehien zuen alderdia. Bestetik, ezkertiarren artean, errepublikazaleak, langile-alderdiak eta alderdi komunista zeuden.

Errepublika aldarrikatzean, estatutu proiektuak prestatzen hasi ziren. Jose Antonio Agirrek, nazionalisten buruzagi garrantzitsuak, proiektu horiek bultzatu zituen. Lehena Eusko Ikaskuntzarena izan zen, baina Lizarrako Estatutuak oihartzun handiagoa izan zuen. Indarrean jarri zen estatutua, ordea (aztertzen ari garen hau), ez zen 1936 arte onartu.

Ideien iruzkina

Ideia nagusien iruzkinari dagokionez, lehenik eta behin, aipatu behar da estatutu hau aurreko saiakeren (Eusko Ikaskuntzarena, Lizarrakoa) ondorengoa dela. Aurrekoak ez bezala, Estatutu hau Konstituzioaren arabera egina dago, eta euskara ere, gaztelaniarekin batera, hizkuntza ofizial gisa aldarrikatzen du. Ordena publikorako Ertzaintzaren sorrera ere aipatzen da.

Euskal Herrian botereak herritik sortzen direla azaltzen du (subiranotasun nazionala), nahiz eta muga batzuk ezarri. Botere legegilea sufragio unibertsal zuzenaren bidez hautatu behar dela azaltzen du, eta organo betearazlearen eta legegilearen arteko harreman ona beharrezkoa dela aipatzen du. Eskualdeko ordezkaria presidentea (lehendakaria) izango dela azpimarratzen du.

Azkenik, behin-behineko gobernuaren sorrera azaltzen du (betebeharrak, osaera, etab.) eta jarraitu beharreko prozesua zehazten du.

Ondorioak

Testu honen ondorio nagusia Eusko Jaurlaritzaren sorrera izan zen. Euskal alkate eta zinegotziek Jose Antonio Agirre aukeratu zuten lehendakari, eta honek gobernu plurala osatu zuen.