Lehen hezkuntza mailako apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Elikagaien Kontserbazioa

Elikagaiak kontserbatzea beren jatorrizko ezaugarriak (itxura, usaina eta zaporea) alda ditzaketen eragileen (mikroorganismoak edo entzimak) ekintza ezeztatzean datza. Eragile horiek elikagaietatik kanpo (bakterioak, legamiak...) edo barruan (entzima naturalak) egon daitezke. Antzinatik, elikagaiak kontserbatzeko modu ugari erabili dira. Azken mende honetan kontserbatzeko teknika berriak landu dira eta horri esker bizimodu berriak garatu dira.

Elikagaiak kontserbatzeko teknikak bost talde nagusitan sailkatzen dira:

• Beroaren bitartez
• Hotzaren bitartez
• Deshidratazioz bitartez
• Gehigarri bitartez
• Irradiazioz

Bero Bidezko Kontserbazioa

Elikagaiak tenperatura garaietan (70ºC-tik gora) jarriz gero, mikroorganismo eta entzima degradatzaileak...

XX. Mendeko Euskal Literatura (1900–1936)

1. Sarrera: Pizkundea eta Garaiak

XX. mendea hiru garaitan banatzen da:

• 1936ko Gerra aurrekoa (Pizkundea)
• Diktadura sasoia
• Gerra ondorengoa

Pizkunde literarioa XIX. mende amaieran hasi eta XX. mende hasierara luzatu zen. Euskal Herriko historian garai emankorrenetako bat izan zen; 1936ra arte 300 liburu inguru argitaratu ziren. Literaturaren inguruan festa, azoka eta lehiaketa ugari antolatu ziren, eta horrek mugimendu kulturala bizirik mantendu zuen.

Espainiako Testuinguru Historikoa

Testuinguru politikoak eragin handia izan zuen:

• 1898ko Gatazka: Espainiak koloniak galdu zituen (Kuba, Puerto Rico, Filipinak), eta krisi politiko eta sozial handia sortu zen. Honek euskal idazleentzat kontzientzia eta nortasuna

Espainiako Hirien Hierarkia

Espainiako hirien hierarkia hiru zatitan banatzen da:

1. Metropoliak: Hierarkiaren tontorrean dauden metropoliak dira; eginkizun dibertsifikatuenak dituzte eta eragin zabala dute.
   • Nazioko metropoliak: Madril eta Bartzelona inguruak. Eginkizun dibertsifikatuak eta eragin-esparru handia dute, nazioarteko beste metropoli batzuekin harreman estuak izanik.
   • Eskualde-metropoliak: Valentzia, Sevilla, Bilbo, Malaga eta Zaragoza inguruak. Metropoli ertainak dira, eginkizun dibertsifikatu eta espezializatuak dituzte, eskualdean eragina dute eta nazioko beste inguru batzuekin lotura estuak dituzte.
   • Bigarren mailako metropoliak: Valladolid, Iruña eta Palma. Eginkizun dibertsifikatu eta espezializatuak dituzte.
2. Hiri ertainak: Probintzietako

Latinismoak eta latindar esamoldeak — azalpenak

3–29: Esamoldeak eta jatorria

3. AB ILLO TEMPORE: hartaz geroztik. Ab preposizioaz eta ille/illa/illud erakusleaz eta tempus/temporis izenaren ablatibo kasuaz osatuta dago.
4. AD KALENDAS GRAECAS: literalki “greziar kalendak arte” esan nahi du; hau da, zerbait inoiz ez gertatuko dela adierazteko erabiltzen da (Grezian ez baitziren kalendak existitzen). Ad preposizioaz eta Kalendae-arum eta graecus/a/um hitzen akusatibo kasuaz dago osaturik.
5. AGENDA: hitz honen jatorria agendus da, hau da, “egin behar diren gauzak” adierazten dituen forma femeninoan; hau bera agere aditzaren gerundioa da.
6. ALEA IACTA EST: literalki “dadoa botata dago” esan nahi du. Era berean, “zortea botata dago” esamoldearekin

Klima Ozeanikoa

Iberiar penintsularen iparraldean kokatzen da.

• Prezipitazioak: Ugariak, erregularrak eta leunak dira (urtean 800 mm inguru). Fronte polarreko borraskek etengabe jarduten dute, batez ere neguan. Gehienez bi hilabete lehor izaten dira.
• Tenperaturak: Bitarte termiko txikia dute kostaldean, itsasoaren eraginari esker (uda freskoak eta negu moderatuak). Barrualdean, aldiz, bitarte termikoa moderatua da, negu hotzekin.

Landaredia

• Baso hostoerorkorra: Haritza eta pagoa dira nagusi. Pagoak hotza eta hezetasuna ondo jasaten ditu; haritzak, berriz, altzariak egiteko erabiltzen dira. Gaztainondoa, pinua eta eukaliptoa ere landatu dira.
• Zakarra eta belardia: Sastraka trinkoak dira (txilarra, otea eta otabera). Belardiak lur-hedadura handia hartzen

Karmele Jaio: Biografia

Karmele Jaio Eiguren euskal idazle eta kazetaria da, 1970ean Gasteizen (Araban) jaioa. Euskal Herriko Unibertsitatean kazetaritza ikasi ondoren, kazetari lana bete du hainbat idatzizko komunikabidetan, hala nola Euskaldunon Egunkarian eta Garan, baina Diario de Noticias de Álava eta Deian ere idatzi ditu iritzi zutabeak.

Ibilbide literarioa

Lehen liburua 2004an argitaratu zuen, Hamabost zauri izeneko ipuin bilduma. 2006an Amaren eskuak nobela argitaratu zuen, eta hainbat sari irabazi zituen honekin:

• Igartza Saria
• Zilarrezko Euskadi Saria
• Zazpi Kale Saria
• Beterriko Liburua Saria

Eleberri honen arrakasta ikusita, gaztelaniara itzuli zuen Jaiok berak, Las manos de mi madre izenburupean. Gainera, zinemarako bertsioa zuzendu du...

Ehunak: Definizioa eta Osagaiak

Ehuna espezializatutako zelulen multzoa da. Askotan, ehunek zelulak edukitzeaz gainera, zelula horiek substantziak sortzen dituzte. Horiei zelularteko substantzia deritze. Funtzio bera egiteko elkartzen diren zelula multzoari ehun esaten zaio. Gehienetan, mota bereko zelulak elkartzen dira.

Ehun Epiteliala

Gorputzaren kanpoko gainazala eta organoen barnealdea nahiz kanpoaldea biltzen ditu. Bi mota nagusi daude:

• Estaldura epitelioa: Zenbait zelula geruzak osatuta egon daiteke. Haren funtzioa babestea da.
• Guruin epitelioa: Substantziak sortzen eta jariatzen espezializatutako zelula epitelialek osatzen dute. Multzotan biltzen dira eta guruin izeneko egiturak osatzen dituzte.

Nerbio Ehuna

Nerbio ehunek entzefaloa, bizkarrezur-...

Teoria Funtzionalista

• Estratuen teoria: lau puntu nagusi ditu oinarri.
• Estratu sozialak faktore subjektibo, ekonomiko, politiko eta okupazionalen arabera definitzen dira.
• Estatu Batuetan: klase sozialari ez zaio garrantzi handirik ematen.

Egile Nagusiak Funtzionalismoan

Émile Durkheim

Durkheimek pentsatu zuen faktore ekonomikoak nagusi ziren ideologietara moldatzen zirela. Marxen historiaren ikuspegia ukatu zuen, gizarte-gertakizunen arrazoia bilatu behar dela defendatuz. Lanaren zatiketak desoreka berregituratzen duela eta lehia murrizten duela zioen.

Talcott Parsons

Parsonsen ustez, estruktural-funtzionalismotik dator estratifikazio soziala. Egitura eta funtzioa aztertu zituen, ekintzaren sistema orokorra osatzen duten lau sistema eta edozein sistematan...

1. But-3-en-ol: Erreakzio Organikoak

• a) Eliminazioa:
  CH₂=CH-CH₂-CH₂OH + H₂SO₄ / beroa → CH₂=CH-CH=CH₂ (buta-1,3-dienoa) + H₂O
• b) Adizioa:
  CH₂=CH-CH₂-CH₂OH + HCl → CH₃-CHCl-CH₂-CH₂OH
• c) Oxidazioa:
  CH₂=CH-CH₂-CH₂OH + KMnO₄ → CH₂=CH-CH₂-COOH (azido but-3-enoikoa)
• d) Kondentsazioa (esterifikazioa):
  CH₂=CH-CH₂-CH₂OH + CH₃-COOH → CH₃-COO-CH₂-CH₂-CH=CH₂ + H₂O (etanoato de but-3-eniloa)

2. Konposatu Organikoak eta Isomeria

• a) Posizio-isomeria:
  1º: 2-metil-1-butenoa
  2º: 3-metil-2-butenoa
  3º: 3-metil-1-butenoa → Posizio-isomeria
• b) 2. konposatuaren erreakzioa (adizioa):
  CH₃-C(CH₃)=CH-CH₃ + HBr → CH₃-CH(CH₃)-CHBr-CH₃
• c) Eliminazio-erreakzioa:
  CH₃-CH(CH₃)-CHOH-CH₃ —(H₂SO₄)→

Zerga Politika

Kanpo-politikari eta moneta-politikari buruzko erabakiak hartzeko eskubidea Europar Batasunari dagokionez, zerga-politika da herrialde kideek beren ekonomian esku hartzeko duten tresna nagusia.

Ekonomia-aldagai nagusiek (ekoizpenak, prezioak eta enplegua) zehazten dute, dagozkien ekonomia-adierazleen bidez (BPGd-a, KPIa, enplegu-tasa eta langabezia-tasa), zenbat sarrera lor daitezkeen (batez ere, zergak bilduz) eta zenbateko gastuak diren beharrezkoak Estatuak finkatutako helburu bat lortzeko.

Zerga-politika deritzo sektore publikoak (hau da, Estatuak, autonomia-erkidegoek, foru-aldundiek, udalek eta Gizarte Segurantzak) funtsak bilduz (batez ere zergetatik) eta gastu publikoen aplikazioaren bidez nahita bideratzen duen jarduketari,...