XIX–XX mendeetako sindikalismoa eta euskal nazionalismoa
XIX. mendeko gizarte kapitalista eta klase gatazkak
Gizarte kapitalista sortu berriak klase arteko desberdintasun handiak sortu zituen. Klase kaltetuenak, nekazaritzako eta industriako proletarioen klaseak, 1835etik aurrera gizarte liskarrak sortzen hasi ziren eta gero larriagotzen joan ziren.
Sindikatuek eta AITren sorrera (1850–1872)
1850 eta 1855 bitartean sindikatuak sortu ziren. 1870ean AIT sortu zen; errepublikatasuna eta kooperatibismoa arbuiatu zituen, eta Bakuninen ideologia anarkistari eutsi zion. 1872an AITen Madrilgo taldea —Pablo Iglesias buru zuela— elkarte barrutik kanporatu zuten.
Bilboko lan gatazkak eta industria
Bilboko gune meatzarietan ez zuen ondorio nabarmenik izan. Lan arloko liskarrak aurrerago hasi ziren, Errestaurazio garaian, Bilboko industriaren behin betiko gorakadarekin batera.
Euskal nazionalismoaren sorrera eta ezaugarriak
Euskal nazionalismoa 1876an, gerra karlisten ondoren, foruen abolizioaren aurkako erantzun gisa sortu zen. Nekazaritzan oinarritutako joera zen, eta liberalismoaren kontra zegoen: politikan euskal identitate historikoari erasotzen ziolako eta ekonomian kanpotarrak erakartzen zituelako.
Ideologia, erakundeak eta garapena
Euskal nazionalismoaren pentsamendua Sabino Aranak artikulatu zuen. EAJk ezkutuan jardun behar izan zuen 1898ra arte. Nazionalismo katalana eta euskalduna garrantzitsuak ziren; neurri txikiagoan galegismoa eta valentzianismoa ere presente zeuden.
Autonomismoa eta independentismoa
Euskal nazionalismoak katalanismoak baino oihartzun txikiagoa izan zuen. 1903an, Sabino Arana hil zenean, joera autonomistaren eta joera independentistaren arteko eztabaida sortu zen. ELA sortu zen eta EAJ sendotu zen, afiliatuen kopurua handituz.
Espainiako langileen mugimenduak eta sozialismoa
Espainiako langileek arazo asko zituzten, eta industriako langileak eta nekazariak sindikatuetan elkartu ziren. Egoerari irtenbidea emateko ekimen bateratuak egiten hasi ziren, baita grebak eta manifestazioak ere…
Sozialismoa, UGT eta lidergoa
Sozialismoak eta UGTk erro sendoak finkatu zituzten langile kualifikatuen eta hirietako langileen artean. 1910etik aurrera gobernuan diputatu bat izan zuten: Pablo Iglesias. Hego Euskal Herrian sozialismoak bete zituen langileen nahiak; Pérezagua buruzagi nagusietako bat izan zen, baina 1914tik aurrera Indalecio Prieto nagusitu zen.
Anarkismoa eta Aste Tragikoa (1901)
1901ean talde anarkistek 'Langile Elkartasuna' plazaratu zuten, eta Bartzelonan (BCN) Aste Tragikoa gertatu zen.
Erakunde eta jarduera garrantzitsuak
- AIT (Asociación Internacional de los Trabajadores)
- UGT eta PSOE, sozialismoaren ordezkariak
- EAJ eta ELA, euskal mugimendu nazionalista eta sindikalak
- Greba, manifestazio eta ekimen bateratuen erabilera
Oharra: Edukia originaletik errespetatu da; zuzentze ortografiko eta gramatikalak egin dira, baita maiuskulak eta hizkuntza-estandarrari egokitzea ere. Izenak eta erakundeak nabarmendu dira SEO eta irakurgarritasuna hobetzeko.