San Agustinen ezagutzaren teoria, argia eta gaizkia

Ezagutzaren teoria

Berarentzat, kristautzea norberaren barrurantz itzultzea da; jainkoa gizakiaren barruan bakarrik aurki daitekeelako, eta egia barneko giza baitan dagoelako. San Agustinek dio oroimenean, barneko atal batean, egia dagoela; eta egia hori jainkoa bera dela. Beste alde batetik, jainkoa zoriona dela ere dio; baina jainko hori nire barneko gauzarik barrunagoa da. Beraz, egia eta zoriontasuna jainkoaren bidez erlazionatuta daude.

San Agustinek, ezagutzaren teoria erabiliz, antropologia dualista azaldu zuen. Gizakia gorputzaz baliatzen den arimatzat hartu zuen. Gorputza printzipio materiakoa eta ustelkorra da; arima, aldiz, materia gabekoa eta ukiezina da, maila handiagokoa, eta gorputzari zenbait gaitasun ematen diona ezagutza lortzeko. Arimaren bi maila bereizten ditu: behe-mailako arrazoiak —aldakorrak— zentzumenek hauteman ditzaketen gauza fisikoak ezagutzen ditu; eta goi-mailako arrazoiak —ulergarriagoak eta jakintsuagoak— hautemangarriak ez diren gauzak ezagutzen dituzte.

Arrazoizko ezagutza

Zentzumen bidez hautematen dugunean ez dugu benetako ezagutza lortzen, sentimenduak aldakorrak eta kontingenteak direlako; hau da, haren existentzia beharrezkoa ez delako. Benetako ezagutzak hauexek izan behar du:

• Arimak bere baitatik ateratzen dituen objektuen irudikapenak izan behar dira, objektu horiek zentzumenetan eragiten dituzten aldaketei dagozkienak;
• Jarduera horretan, arima zentzumenen munduari lotuta geratzen da.

Argiaren doktrina

Arimak aldaezinak diren objektuak ezagutzen dituenean (adibidez, objektu matematikoak edo aintzat hartzen diren axioma batzuk), eta beraz ezinbestekoak eta betierekoak direnak, orduan lortzen da benetako ezagutza izendatzen dena. Ezagutza ez dator sentimenduetatik, horiek kontingenteak direlako; baina arimatik ere ezin da beti etorri, arima ez baita betierekoa, aldaezina eta ezinbestekoa. Idei horiek betierekoak, aldaezinak eta ezinbestekoak direnean sortzen da egiazko ezagutza, eta egia hori Agustinen ustez jainkoaren gogoetan dago.

Gizakiak ideia horiek jainkoak esku hartuta eta gizakiaren adimena argitzen denean ezagutzen ditu. Egia bat bera da guztientzat, eta gizakia filosofiaren eta erlijioaren bidez bila dezake egia. Arrazoiaren eta fedearen eginkizunak jainkoaren bilaketa-prozesuan hauek dira: ulertu sinesteko; sinetsi ulertzeko. Agustinen azalpena honakoa da: hasieran arrazoiak gizakiari laguntzen dio fedea lortzen; gero fedeak arrazoia gidatu eta agintzen du; eta era berean, arrazoia fedearen edukia argitzen laguntzen du. Arrazoiak eta fedeak elkar behar dute; arrazoiak bakarrik ez du nahikoa egia guztiz eskuratzeko edo salbaziorako.

Gaizkiaren arazoa

Jainkoa bada, orduan, zergatik existitzen da gaizkia? Gaizkia ezin zaio jainkoari egotzi, maitatzea eta ez maitatzea jainkoarekin kontraesanean egongo balira bezala. Agustinek Plotinoren azalpena onartu zuen: alegia, gaizkia ez dela errealitate autonomoa, baizik eta ongiaren eza dela. Gaizkia ez da izate bat eta ez dago ontologikoki jainkoaren menpe; Jainkoa besterik ez da perfektua.

Agustinek hiru gaizki mota bereizi zituen:

• Gaizki morala: aukeratzeko askatasunaren ondorioz bekatua sartzen da historian; askatasunetik sortutako bekatu horren erantzukizuna gizakiarena da, inoiz ez jainkoarena.
• Gaizki fisikoa: minaren eta heriotzaren esperientzia gizaki izateari lotuta dago. Agustinek onartu zuen gaizki mota hau gizakiaren ikuspegitik jainkoari egozten zaiola erraz; izan ere, ez dugu jainkoaren ikuspegia ezagutzen, eta ez dakigu oinazea salbaziorako beharrezkoa denik — Jesusen heriotzan gertatu zen moduan, kristau teologiaren arabera.