Potentzia Handiak XIX. Mendean eta Inperialismoa

POTENTZIA HANDIAK

XIX.MENDEAREN BIGARREN ERDIAN:

-LIBERALISMOA eta autoritarismoa Europan: 1)sistema politiko autoritarioak (Alemania, Austria-Hungaria): -Monarka bat zegoen botere guztiekin. –Parlamentua botererik ez. –Armadak pisu handia zuen gizartean. –Etnia eta cultura aniztasuna zegoen. –Herritarrek eskubide gutxi zituzten. 2)sistema politiko liberalak (BH eta Frantzia): -Botere-banaketa zegoen. –Herritarrek eskubide berriak. –Sufragio eskubidea gizonentzat zegoen. –Alderdi sozialistak parlamentuan zeuden. –Potentzia handiak XIX.mendearen bigarren erdian hazi ziren. –ESTATU batuak, potentzia berri baten sorrera: -Kolono zuriek indioen lurrak okupatu zituzten. Mendebaldearen konkista, indioak erreserbetan egotea egin zuen.-SezesioGerra (1861-1865): Gerra zibila estatubatuarra egon zen. Iparraldeko estatuek (sitema kapitalistaren aldeakoak) Hegoaldeko estatuen kontra (esklabutzaren aldekoak) joan zen. -Iparraldekoek (AbrahamLincoln) irabazi zuten arren Hegoaldeko gobernuek arraza- bereizketaren aldeko politika ezarri zuten. –JAPONIAKO meiji aroa: -1867-1914: Emperadoreak Industrializazioa Japonian bultzatu zuen. Japonia menderatu egin zen arlo guztietan; ekonomia, gizartea edota cultura. Gizarte tradizionalaren aldaketen aurrean, Samuraiak kontra egon ziren.

INPERIALISMOAREN FAKTOREAK:

-INPERIALISMO kontzeptua: metropoliak, haien koloniengan nagusitasuna zuten: -Aro Modernoan: Espainia, Portugal eta BH. -1870tik aurrera: BH eta Frantzia. –Potentzia imperialistek, munduaren zati handiena konkistatu zuten. 1914an Europa eta EEBBren menpe munduko lurraren %84ª zegoen. 1)Faktore ekonomiko eta demografikoak: -Industrializazioaren ondorioz sortu ziren. Kapitala inbertitu behar izan zuten, lehengai merkeak lortzeko eta produktuak saltzeko. -Europako biztanleria aukera bat zen Kolonia batean finkatzeko. 2)Faktore erlijiosoak: inperialismoa, erlijiogatik justifikatu zen kasu askotan. 3)Faktore politikoak: kausa estrategikoak eta nazioen prestugioa handitzeko sortu ziren. 4)Faktore ideologiko eta zientifikoak: -Ideologia arrazistak veste herriak zibilizatzeko erbiltzen ziren. –Geologia elkarteak sortu ziren espedizio zientifikoak bultzatzeko.

INPERIO KOLONIAL HANDIAK:

Britaniar inperioa garai hartako handiena izan zen. Mundu osoan zehar koloniak zituen, garrantzitsuena India. Errusia eta Frantziaren aurretik, Asiako lurraldeak konkistatu zituzten. Kanadaren eta Ozeaniako zati handi baten jabe ere zen. Frantziako inperioak Aljeria, Tunisia eta Marokoren konkistarekin hasi zen. Asia eta Indotxinaren lurralde batzuk ere eskuratu zituen. Alemania eta Italia berandu sartu ziren hedapen inperialistan.

KOLONIALISMOAREN ONDORIOAK:

-ONDORIOAK gizartean eta kulturan: -Mendebaldeko osasun ohiturak, biztanleriaren haziera eragin zuten. –Gizarte tradizionaletan haustura egon zen. –Indigenak baztertutak zeuden, debekuak zeuzkaten, hiltzen zituzten… -Akulturazioa: haien kulturak eta hizkuntzak galdu zituztenak.

LEHEN MUNDU GERRAREN JATORRIA:

-BISMARCK-en aliantzak eta bake armatua: Bismarck-en alianza-sistema bat asmatu zuen bi helburuekin: 1)Frantzia isolatzeko 2)Balkanetako oreka mantentzeko. Bismarck-ek bere kargua utzi zuenean, 1890ean, aro berri bat hasi zen, Bake Armatua- Ezaugarriak: 1)Bi bloke militarrak Europan: Aliantza Hirukoitza(Alemania, Austria-Hungaria eta Italia) eta Entente Hirukoitza(Frantzia, BH eta Errusia) 2)Armatuen lehia, mesfidantza eta tentsioa zeuden. –GERRAURREKO krisiak: -Kolonietako auziak: BH eta Frantziak ez zieten kasurik egiten Alemaniari eta Italiari. –Algcirasko Konferentzia(1906): Alemaniak, Marokoren independentziaren alde zegoen. –Frantziak, Camerun zati bat eman zion Alemaniari. –BH eta Frantziaren arteko alianza indartu zen. –Ekialdeko Auzia: Austria-Hungaria VS Errusia. -1914KO UDAKO krisia:Austria-Hungariako Frantzisko Fernando artxidukea eta bere emaztea hil zituzten atentatu batean. Austria Serbiari gerra deklaratu zion. Alemaniak Errusiari eta Frantziari, BHk Alemaniari….Horrela, lehen Mundu Gerra hasia zen. –Guduaren Bandoak: 1)Inperio zentralak: Bulgaria, Turkia, Alemania eta Austro-Hungaria. 2)Aliatuak: Erresuma Batua, Estatu Batuak, Errusia, Frantzia, Belgika, Italia, Portugal eta Japonia. –Laguntasuneko hitzarmena Serbia eta Errusiaren artea.

GERRAREN GARAPENA:

-URTE erabakigarria: 1917: -Errusian iraultza. Errusiak gerra uzten du. –EEBBak gerrak sartzen da. -1918KO ERASOA eta gerraren amaiera: -Brest-Litovskeko Ituna: Alemania eta Errusia sinatu zuten. –Aliantzak, ezin zuen jasan ententearen erasoaldia eta errenditu ziren. Armistizioa sinatu zuten.