Postmodernismoa Arkitekturan: Venturi, Scott Brown eta Sainsbury Wing

Monumentaltasuna: Venturi / Scott Brown, Sainsbury Wing eta Postmodernismoa

Postmodernismoan joera positiboa da modu askean konbinatzea, batzuetan umoretsu moduan. Sarritan inspirazioa edozein lekutik dator.

Testuingurua

Egileen biografiak eta kezkak

Robert Venturi

Italo-amerikar quakero bihurtutako katoliko baten semea, jaio aurretik bere gurasoek arkitekto izatea nahi zuten. Princetonen ikasi zuen, Romako Amerikar Akademian beka izan zuen eta Eero Saarinen eta Louis Kahnen estudioetan lan egin zuen. Bere karrera bultzatzeko, bere amaren etxea egiteari utzi zion eta barne diseinu kolonialari egokitu zitzaion, 1964tik John Rauchekin estilo berri baten bila. 1966an Complexity and Contradiction in Architecture liburua argitaratu zuen, Vanna Venturi etxean ikasitakoa jasotzen duena, eta 1967an D. Scott Brownekin ezkondu zen. 1991n Pritzker saria jaso zuen.

Tipo bereziki tradizionala zen, apur bat itxia hezkuntza moralarekin. Bere lehen obra bere amarentzako etxea izan zen, eta bi baldintza jarri zituen: estilo kolonial bat izatea eta amaren altzari zaharrak kokatzea. Kahnen estudioan lan egiten zuen garaian liburu bat idatzi zuen, non bere trebetasunak justifikatzen zituen (ironiarekin).

Denise (Lakofski) Scott Brown

Zambian jaiotako familia judutar batean, Letoniatik etorritakoa. Arkitektura ikasi zuen Johannesburgon (1948-52) eta gero Londresen (1952-55). 1954an Robert Scott Brown arkitektoarekin ezkondu zen, eta 1958an Philadelphiara joan ziren. 1959an Scott Brown hil zen. 1960an hiri plangintza ikasi zuen; 1962an Venturirekin klaseak ematen hasi zen; 1965ean Kaliforniara joan zen (Hiri Plangintza zuzendari unibertsitatean); 1967an Philadelphiara itzuli eta Venturirekin Venturi & Rauch estudioa sortu zuen. 1991n Pritzker saria ez izateagatik protesta egin zuen, eta 2016an AIA domina jaso zuen Venturirekin batera.

Postmodernismoa (1964-1996)

Filosofia (Charles Jencks, 1996): mugimendu honen filosofia oso zaila da definitzen. Mies van der Roheren obraren kontrakoa dela esan daiteke (Less is a bore). Modernitate klasikoaren aurka joatea zen. Filosofiaren arauak 1996an finkatu ziren:

1. Multibalentzia, ez unibalentzia. Ikusten duzuna ez da hain sinplea; beti dago bigarren zentzu bat.
2. Konplexutasuna, ez minimalismoa. Zalantzarik badago, gauza asko sartu obran: minimalismoaren kontrakoa.
3. Kaosaren teoria, ez linealtasuna. Linealtasunaren/geometriaren ordez, zerbait libreagoa edo kasualagoa aurkitu.
4. Memoria sormenaren katalizatzaile positiboa. Ondarea kontuan hartu, baina ondarearekin metamorfosi bat egiteko.
5. Arkitekturaren kodeak, arkitektoentzat eta jende xeheentzat: sinboloak. Jendeak esaten badu eraikin bat itsua dela, ez duela ulertzen, sinboloz josita dagoelako.
6. Eklektizismo erradikala. Hainbat irudi ikusi eta kopiatzea, zergatik egiten dugun jakin gabe.
7. Arkitekturaren printzipio klasiko unibertsalak eta teknologia aldakorra. Printzipio klasikoak mantendu, baina ez azaldu zein diren. Kapiteletan, frontoietan, manierismo kontrolatu gabe islatzen da.
8. Arkitekturak ornamentuak behar ditu, modu sinfoniko batean. Adolf Loos hil zen; arkitektura eskultura bihurtzea ez da egokia.
9. Arkitekturak metaforak behar ditu (irudimen zoomorfikoa, zientifikoa, bizitzeko ez diren makinak). Objektu sinbolikoak, ez bizitzeko makinak.
10. Arkitekturak hiria osatu behar du (collage). Arkitektura ekintzak eginez gero, hiria sortzen da.
11. Parte-hartzeko diseinua eta "adhocismoa" aniztasunarentzat. Lekurako pentsatutako proiektuak, garaiko politikarentzat eta gustuarentzat egindako obrak.
12. Jasangarritasuna: arkitektura berdea eta sinbolismo kosmikoa. Eco Tech integratzen dute, ikuspegi sozial batekin ez.
13. Arkitektura kritikoa eta umoretsua. Besteak kritikatu baino hobe, gure obra bera kritikatzea (umorearekin), kontrastea sortzeko.

Amaiera: "In a sense a worse thing happened: treated as a fashion, Postmodernism became démodé." Amaiera teorikoa etorriko da, arkitektura narzisista delako (arreta deitzeko eta ikusgarria izateko); positiboki ezin da oso ondo definitu (badakigu zer ez den, baina ez dago argi zer den); jasangarritasuna eskaintzen dute, baina benetan kontsumo konpultsiboaren arkitektura da. Gainera, neoeklektizismo bat da.

Garaiko arkitektura: eragin handiko obrak eta aldeak

Robert Venturi eta Denise Scott Brown

• Vanna Venturi House ("Complexity and Contradiction in Architecture" liburuaren inspirazioa): Philadelphiako etxe kolonialen teilatuak eta keinu viktoriarrak. Argiztapen "barrokoa" eta espazio nahasiak. Bere proiektuak egiteko moduaren justifikazio gisa balio du. Bere amaren etxea da. Etxe kolonial baten berrinterpretazioa, adibidez baserri baten. Formaren konplexutasunarekin jolasten du, baina ez espazio konplexuak sortzeko. Gaur egungo diseinura ez da asko egokitzen. Amaren altzariak txertatu nahi ditu. Bigarren solairuko espazio batekin keinu batzuk ditu, eta argiaren dramatismo apur bat, barrokoa.
• Philip Johnson eta John Burgee – AT&T (Sony) dorrea (New York): Mies-en diseinu zurruna, baina granito arrosazko itxidura. Frontoiagatik eztabaidatua. Atondura "kitsch", testuingurutik kanpoko historizismoa. Luxuzko apartamentuak eta konpainia handi baten bulegoak. Mies hil zenean, bere ohiko sozioa (Philip Johnson) horrelako proiektuekin ausartzen da. Postmodernitatearen keinua oso ondo azaltzen du. Harri azal hori eta frontoi manierista kenduta, Mies-en obraren parekoa izango litzateke.

"Tardo-postmodernismoak": dekonstruktibismoa

• Parc de la Villette (Paris, 1982): Bernard Tschumi. Egileak: Peter Eisenman, Jacques Derrida (teorikoa), Rem Koolhaas, Zaha Hadid, Daniel Libeskind, Frank Gehry. Ezaugarriak: horizontala eta bertikala alde batera utzi; gorputzen angelu txikiko errotazioak; itxurazko kaosa (forma-fantasiaren emaitza). Forma kapritxoa da.
• Portland Building (Oregon): Michael Graves. Fatxadak protagonismoa du, barne espazioak mendean. Udaletxea, zutabe klasikoen erreferentziekin. Eskultura "kitsch" integratua, kolore biziak, txantxetan (Disney). Arkitektura masiboa, bromatan oinarritua.
• Lloyd's Bank (Londres): Richard Rogers. Instalazioen adierazkortasuna, futurismoa, dinamismoa (garabiak). Elementu klasikoak testuingurutik kanpo: eraikin zaharraren zatiak. Moduluak (metabolismoa, Kurokawa, Nakagin '72). Elementuek kontraste handia sortzen dute: erloju zaharra patio oso berri batean edo fatxada futurista batean, eraikin zaharraren zati bat berriro kontraste handiarekin.
• Neue Staatsgalerie (Stuttgart): James Stirling. Diseinuaren konplikazioa, fatxadan elementu anitz. Eraikinaren erabilera agerian. Giza eskala, erromatar oroipena. Konbinatutako elementuek harmonia sortzen dute. Futurismoaren formak ikusten dira. Dramatismoa ematen dioten elementuak ere erabiltzen ditu. Harriaren tratamendua. Collage bat, nahiko ondo funtzionatzen duena.
• HSBC Hong Kong bankuaren dorrea: Norman Foster. Miesen dorreen aurka. Bost altzairuzko modulu prefabrikatu. Erresuma Batuan ekoiztutako instalazioak, Japonian eta aluminioa Ameriketako Estatu Batuetan (jasangarritasuna). Instalazioak protagonista; igogailuak solairu batzuetara bakarrik, eta gero eskailera mekanikoak. Argiztapen naturala ispilu erraldoiekin. Itsasoaren ura hozteko (ez gezia).
  Barne panel arin, mugikorrak. Eraikin ekologikoa, jasangarritasunerako diseinatua (Eco Tech). Igogailuak ez dira goraino iristen, eskailera mekanikoekin iritsi behar da. Kanpo egitura. Jasangarritasuna apurtzen da jakitean nondik datozen eraikina egiteko elementuak (instalazioak Japoniatik...).
• Les Echelles du Baroque (Paris): Ricardo Bofill. Zutabeak begiratoki eta eskailera bihurtzen ditu. Nahita egindako faltsutasuna (prefabrikatuak). Anfiteatro ideia eta Italiako plaza barrokoak. 274 apartamentu luxuzko, aparkalekua eta dendak "hiri itxi" baten (harremanetarako ez). Aberatsentzako egoitza residentziala Parisen. Antzoki erromatar klasikoaren itxura, kanpoarekin harremanik gabe.
• Kantabriako Festibal Jauregia: Francisco Javier Sáenz de Oiza. Stirlingen Staatsgalerieko materialen tratamendua. Kapitel dorikar klasikoak. Barne espazio deseroso; eszenatoki "gardena", ez erabilgarria. Aurrekontuaren kontrola falta (%250). Polemikoa. Kolore-paleta eta harriaren tratamendua kopiatzen ditu, baina ez du Stirlingen elegantzia lortzen. Eskalatik kanpo, lekutik kanpo, monumentaltasuna nabarmentzeko modu ironikoan, nahita.
• Zientzien eta Arteen Hiria (Valentzia): Santiago Calatrava. "Pelotazoaren" ikurra, megalomania eta formen kapritxoa material karoekin (aurrekontua x10). Eraikinek ez dute erabilera aurkitu (L'Hemisfèric izan ezik). Herriarentzat, baina ez hiriarentzat (Turia ibaiaren desbideraketa '57). Pormishuevismoa.
• KIO Dorreak (Madril): Philip Johnson eta John Burgee. Iruzurra (Urbanor, Bankia), faszismoa (Calvo Sotelo monumentua) eta Kuwaiteko inbertsioak. Espainiako bigarren dorre altuena, munduko lehen dorre inklinatua. Hiria uniformatzeko planteamendu xelebrea.
• Kulturaren Hiria (Santiago de Compostela): Peter Eisenman. "Pelotazoaren" ikurra, megalomania eta sinbolismoa. Naturarekin integrazio faltsua: eskalatik kanpo. "Goitik ikusteko" eraikina (infografiak). Pormishuevismoa. Eskalatik kanpo dagoen eraikina. Erabilerarik gabeko monumentu faxista balitz bezala.

Obraren balorazioa

Obraren aurkezpena eta deskribapena

Robert Venturi eta Denise Scott Brown: Sainsbury Wing, National Gallery (Londres)

Venturiren "Manifiesto Retroaktiboa", Complexity and Contradiction begiratuta. Bigarren Mundu Gerran bonbardatutako biltegi baten utzitako lursailean (aparkalekua). 1959an lehen lehiaketa; 1982an Ahrends, Burton eta Koralek-ek irabazi zuten, baina Charles printzearen aurka; gero, Sainsbury familiak ordaindu zuen. V eta SB kale peatonala: handitasuna. Ez da National Gallery-ren zabalkuntza, ia eraikin berri bat baita. Carlos III.aren defentsa.

"Arkitektura hizkuntza bat da eta, beraz, gramatika bat du, eta hori errespetatzen ez denean, desadostasun eta nahasmendu bihurtzen da." (Architectural Review-ko hamar printzipio geometriko)

"Establishment profesional baten modak profanoari bere iritziak ez direla legitimoak sentiarazten dio." (A Vision of Britain, 1989)

"Alemaniarren bonbardaketek gure eraikinak suntsitu zituzten, baina behintzat ez zituzten hondakinak baino iraingarriagoa zen zerbaitekin ordezkatu, guk egin dugun bezala."

"Zer egin dugu gure hiriburuaren alde? Zer egingo dugu laster zure leku ezagunenetako batean, Trafalgar Square-n? National Gallery-ren fatxada dotorearen luzapen bat diseinatu beharrean, bere zutabe eta kupulen jokoa osatu eta jarraituko duena, badirudi suhiltzaile-parke moduko bat eskainiko digutela, dorrea eta guzti. High-tech proposamen mota hau hobeto ulertuko nuke dena eraitsi eta berriro hasiko balira. Egingo dena lagun maitagarri eta dotore baten aurpegian dagoen forunkulu izugarri bat bezala da."

Obraren balorazioa

Balore estrukturalak

Altzairuzko armazoia eta arku faltsuak, hormigoizko egitura arrunta (sobredimentsionatua). Nahasketa eta irregulartasuna.

Balore eraikuntzako eta teknikoak

Material arruntak (hormigoi armatua, altzairua) erabiltzea, garesti (pieza konplexu prefabrikatuak, kofratu konplikatuak). Mantentze-lanetarako aplikazioak (beira ezin garbitu).

Balore espazialak eta erabilerakoak

Scarpa-ren Castelvecchio-ko bisualak mugatuta: hemen gurutzatuta. Jarraitasuna eta eszenografia barrokoa, baina nahasketa (espazio "fenomenologikoa" edo intuitiboa).

Balore estetiko-konposizionalak

Ordena klasikoaren elementuen kopia, baina proportzio klasikorik gabe. Ardatz-lotura, baina aldaketa perpendikularrak espazioetan eta altuera desberdinak (eraikin independentea).

Balore historikoak

"Faltsu historikoa", bere eszenografiaren apaingarria berreraikitzeko (kontraste faltsua, Castelvecchio). William Wilkinsen eraikin historikoa (1832-38) ez da kontuan hartzen.

Balore sinbolikoak

"Ironia" hiru dimentsiotan:

1. Fatxada: Wilkinsen elementu klasikoak lekutik kanpo erabilita eta beste erreferentziak sartuta (pseudoegiptarra).
2. Ibilbideak: solairuan tratamendu klasikoa (loggian, Palazzo Massimo, Peruzzi, 1532-38), trompe-l'oeil (Carpaccio-ren Sant Tomas-en margoa, 1502-04) eta bista ez-ortogonalak.
3. Galeriak: forma irregularrak baina itxura erregularra.

Eragina

Ondorio positiboak: eredutzat hartu dituzten obrak

• Rafael Moneo – Espainia Bankuaren handitzea (Madril): eraikin nagusiaren kopia formala, XIX. mendeko José Lorite-ren Banca Calamarte blokea. Bloke bereizgarri bat txertatzen du (iragana iraganik gabe). Barne diseinuan modernitatea.
• Kenneth Frampton – Erregionalismo kritikoa: "Erresistentziaren arkitekturarako sei puntu":
  1. Kultura eta zibilizazioa. Teknologiak eta espekulazioak ez dute herri-kulturarekin hiria diseinatzeko aukerarik ematen.
  2. Abangoardiaren gorakada eta beherakada. Artea entretenimendu edo merkantzia gisa, ez iraultzarako.
  3. Erregionalismo kritikoa eta munduko kultura. Ez arkitektura teknologikoa, ez historizismo nostalgikoa.
  4. Lekuaren eta formaren erresistentzia. Harremanetarako plazak (Venturiren aurka) eta "polis".
  5. Kultura naturaren aurka: topografia, testuingurua, klima... "Lursailaren eraikuntza" (Botta) vs. "tabula rasa" modernista.
  6. Bisuala ukimenaren aurka. Materialen sentsazioa: usaina, testura, beroa, hotza...

Ondorio negatiboak: gaizki ulertuak eta ustekabeak

• Frank Owen Goldberg (Frank Gehry) – Bridge of Life museoa (Panama Hiria): Amador Fundazioak (irabazi asmorik gabekoa) biodibertsitatearen zentro tropikala sustatzen du 2007an, Amador inguruan, Kanalaren hondakinen gainean, historiaz beteriko uharte loturan. Hasieran, eraikina (50.000.000 $) eta erakusketa (10.000.000 $) ordaindu nahi ziren, Estatuak utzitako lurrak luxuzko urbanizazioetarako saltzeko. Gehryk proiektua egin zuen, Brad Pittek sustapena egin zuen eta banka pribatuek ordaindu zuten.
  Herri-erreakzioa, herrialdeko ondare naturalarekiko kontzientzia sortuta, 2007ko maiatzaren 22ko tokiko egunkari-artikulu batean adierazita: "Haserrerarekin ikusi dugu nola, Etxebizitza Ministerioaren konplizitate nabarmenarekin, Amadorreko sektore hau berriz zonifikatu den, Estatuak sustatzaileei museoarentzat utzitako lurretan luxuzko kondominioak baimentzeko, bukatzen ez den obra handia finantzatzeko modu gisa. Herrialdeak benetan nahi badu Frank Gehryk kontzeptualizatutako obra hau herrialdean ezartzea, ez luke transakzio hauek egin behar, [...] eta, bidenabar, guztioi kentzen digutelako gure belaunaldien ESKUBIDEAK Amador berdean, mantendu nahi dugun bezala. Kondominio esklusiboak instalatzea gustu txarreko negozio bat da, espekulatzaileek denbora asko zeramaten nahi. Probetxua atera dute [...] Amadorreko eremu onena hartzeko."
• Hellmuth, Obata + Kassabaum – HSBC bulegoak (Mexiko DF): "Miesen zonbia": diseinu hotza, baina aire egokitua ordez aireztapen naturala. Zeru-harraskaria, bere altuera eta ezaugarriekin (kapitalismoaren ikurra).
• Picciotto Arquitectos – "La Vela" (Madril) / Hotel Fiesta Inn (Mexiko DF): forma irrazionalak, itxidura zurrunak, sustatzaile aberatsak, erabiltzaile elitistak, nazioarteko estiloa.
• "Tardo-postmodernismoak": Eco Tech – Orange Solar Tent (high-tech campers-entzako kontzeptua) / Kalikosmia. Oinarriak: Archigram eta Metabolismoa (Kisho Kurokawa, Kenzo Tange, 1960-84). Buckminster Fullerren ekosistema kriptatuak. Efizientzia energetikoa hobetzeko sistema teknologikoak, baina ez ekologia. Kalikosmia.
• Arkitekto ezezaguna – Etxebizitza blokeen sustapena (La Línea de la Concepción): "Klasizismo modernoaren" estiloan egindako arkitektura komertziala. XX. mendeko postmodernitatearen kritikarik gabe, XXI. mendeko handikeria eta ordenen ezjakintasuna.