Platonen Filosofia: Ideien Teoria eta Ezagutzaren Bideak
Platonen Ideien Teoria: Dualismo Ontologikoa
Platonek errealitatearen azalpen dualista batean oinarritu zuen bere filosofia, bi mundu bereiziz: Ideien Mundua eta Gauzen Mundua. Horiek dira errealitatearen bi maila ontologikoak, baina ez daude maila berean, mundu desberdinetan baizik.
Batetik, Parmenidesen eraginez, adimenak aurkitzen duen izatea ideiei dagokie, eta ezaugarri hauek dituzte:
- Betierekoak
- Aldaezinak
- Perfektuak
Bestetik, Heraklitoren pentsamenduari jarraikiz, gauzek honako ezaugarriak dituzte:
- Askotarikoak
- Aldakorrak
- Mugatuak
Platonen ustez, bi mundu hauetatik benetan erreala Mundu Adigarria (Ideiena) da. Mundu Sentikorrak (Gauzena) maila apalagoa du, bertako objektu guztiak ideien kopia inperfektuak baino ez baitira.
Ideien Hierarkia eta Ongiaren Ideia
Ideia guztiek ez dute maila bera, hierarkia bertikal bat osatzen baitute. Behetik gora, honela antolatzen dira:
- Gauzen ideiak (maila baxuena).
- Kontzeptu matematiko eta logikoen ideiak.
- Balio moral eta estetikoen ideiak (Justizia, Edertasuna...).
- Ongiaren ideia (gailurra).
Eguzkiak Mundu Sentikor osoa argitzen duen bezala, Ongiaren ideiak Mundu Adigarri osoa argitzen eta ulergarri egiten du.
Demiurgoa eta Mundu Sentikorraren Sorrera
Gauzen sorrera azaltzeko, Platonek mito bat erabili zuen. Demiurgo izeneko erdi-jainko batek betidanik existitzen ziren bi elementu erabili zituen Mundu Sentikorra sortzeko: ideiak (eidos) eredu gisa eta materia kaotikoa (khora). Horrela, ahalik eta mundurik onena sortu zuen, Ideien Munduaren kopia gisa.
Platonen Epistemologia: Ezagutza Oroitzea Da
Platonen arabera, arima, gorputzean haragitu aurretik, Ideien Munduan bizi zen. Haragitze-prozesuan, ordea, amnesia jasaten du eta ideiak ahazten ditu. Hala ere, Mundu Sentikorreko gauzak (ideien kopiak) ikusteak, entzuteak eta sentitzeak ideia horien oroitzapena pizten dio arimari. Prozesu horri anamnesia deritzo. Hortaz, Platonentzat, ezagutzea oroitzea da, eta benetako ezagutza gure barnean daramagu jatorriz.
Ezagutza Mailak: Doxa eta Episteme
Errealitatearen maila ontologiko bakoitzari ezagutza maila (epistemologiko) bat dagokio. Bi eremu nagusi bereizten dira:
- Doxa (Iritzia)
- Mundu Sentikorrari buruzko ezagutza da, ez da benetako ezagutza fidagarria. Bi maila ditu:
- Eikasia (Irudimena): Objektuen itzal edo irudiei dagokien ezagutza, kopiaren kopiak baitira.
- Pistis (Sinesmena): Gauza fisikoei dagokien ezagutza maila da.
- Episteme (Zientzia)
- Mundu Adigarriari buruzko benetako ezagutza da. Bi maila ditu:
- Dianoia (Arrazoimen diskurtsiboa): Objektu matematikoei dagokien ezagutza.
- Noesis (Adimena): Ideiei buruzko ezagutza gorena, arrazoimenaren bidez lortua.
Dialektika: Ezagutzarako Bidea
Zentzumenetatik lortzen dugun ezagutza ez da fidagarria. Benetako ezagutza, aldiz, arrazoimena erabiliz ideiak ezagutzean soilik lortuko dugu. Helburu hori lortzeko, Platonek metodo bat proposatu zuen: dialektika. Metodo honen arabera, ideia baten ulermenetik bestera igarotzen gara, gero eta ideia konplexuagoak ulertuz, hierarkiaren gailurrean dagoen Ongiaren ideia bereganatu arte. Dialektika da, beraz, filosofoak ezagutzaren bide intelektual hori egiteko duen tresna nagusia.