Platon eta Aristoteles: Filosofia eta Errealitatearen Azterketa

Platon: Bertuteak eta Hiri Ideala

Platonek hiri idealaren egitura eta bertuteak hierarkia baten bidez azaltzen ditu:

• Goi-maila: Logosari dagokio. Agintariak daude bertan, jakintzan oinarrituta. Dialektika da gai bakarra.
• Erdi-maila: Gudariak daude, estatuaren kanpoko erasoetatik babestea dute zeregina.
• Behe-maila: Herri xehea.

Hiru Arima Mota Platonen arabera

Platonek arimaren atalak, gorputzaren atalak, gurdi hegaldunaren mitoa, bertutea eta gizarte klaseak lotzen ditu:

1. Adigarria (Arrazoia): Burmuina, auriga, zuhurtzia, agintariak.
2. Haserrekorra (Gogoa): Bularra, zaldi zintzoa, adorea, gudariak.
3. Irrikatsua (Desioa): Sabela, zaldi gaiztoa, neurritasuna, langileak.

Platonen Erregimen Politikoak

Platonek bost erregimen politiko mota bereizten ditu, idealetik degeneraziora:

1. Aristokrazia (Monarkia): Jakintsuen edo errege filosofoaren gobernua.
2. Timokrazia: Ohorearen gobernua (diktadura militarra).
3. Oligarkia: Aberatsen gobernua.
4. Demokrazia: Pobreen gobernua. Platonen ustez, ezjakintasunean oinarritzen da.
5. Tirania: Tirano baten gobernua, erregimenik txarrena.

Aristotelesek Platoni Egindako Kritika: Hilemorfismoa

Aristotelesek errealitateari buruzko bere analisian, bereizketa garrantzitsu bat aurkezten du: gauza guztien osagaia den zerbait (materia) eta haiek elkarrekiko bereizten dituen forma bat.

Inoiz ez dugu aurkituko formarik gabeko materiarik. Hala ere, materia batek hainbat forma eduki ditzake, denak gainjarrita baleude bezala. Adibidez, marmolak berezko forma bat zuen estatua bihurtu aurretik.

Hortaz, subjektu jakina, hau da, substantzia, materiaz (hyle) eta formaz (morphe) osatuta dago grekoz; hortik dator, hain zuzen, teoria horren izena: hilemorfismoa.

• Materia: Formaren muina da, eta zentzumenez hautematen dugu.
• Forma: Gauza bakoitzak zer-nolako forma duen, halakoxea izango da.

Formarik gabeko materia multzo batek forma jakin bat har dezake, eta aulki, mahai edo armairu bihurtu. Horixe da, hain zuzen, materia formagabearen eta materiaz eta formaz osatutako substantziaren arteko aldea.

Materia/forma egituraren izaera bereizezina sakon aztertu zuen Aristotelesek. Adibidez, brontzezko esfera bat sortzen dugunean, ez dugu brontzea alde batetik eta esfera bestetik sortzen; brontzezko esfera bat sortzen dugu, dena batera. Hala, materiaz eta formaz osatuta dagoen konposatu horri forma deritzogu.

Izan ere, forma materiaren gainetik dago, haren esentzia baita; higiduraren iturburua ere bada, eta materia eraldatu eta zerbait jakin bihurtzen du.

Dena dela, mundu errealean, materia ez da lehengai soila, nahiz eta senak esaten digun hasiera-hasierako materia zehaztugabe bat hartu beharko genukeela gauza eta aldaketa ororen funts nagusitzat.