Organismoen Antolaketa eta Ehunak: Zelula eta Ehun Motak

Organismoen Antolaketa

Izaki Zelulanitzak

• Talo Antolaketa

  Elkarren artean estu lotuta egon arren, benetako ehunik osatzen ez duten zelula berdinez osatutako organismoen egiturak dira. Sinpleenek harizpi edo orri itxura dute, eta konplexuenek zeregin zehatzak betetzeko aproposak diren eta morfologia berezia duten atalak izan ditzakete.

• Kormo Antolaketa

  Landare kormofitoen berezko antolaketa-mota da; horrelako landareei landare baskularrak esaten zaie. Likidoak eroateko ehunak dituzte.

  Hiru ehun mota dituzte:

  • Urik ez galtzeko isolatze-sistemak
  • Ura eta elikagaiak banatzeko ehun eroaleak
  • Egitura oso espezializatuak (sustraia, zurtoina eta hostoak)

• Animalien Antolaketa Mailak

  Beren gorputzen antolaketa-maila oso desberdina da filum batetik bestera.

  • Zelulen maila: Sinpleak dira, nolabaiteko espezializazio-maila duten arren benetako ehunik osatzen ez duten zelula multzoak dira.
  • Ehunen eta organoen maila: Konplexuagoak dira, eta ondo bereiziriko ehunak dituzte; filum batzuek organo garatuak edo ez hain garatuak dituzte.
  • Organoen eta sistemen maila: Gehienek organoak dituzte, aparatu edo sistema sinpleak zein konplexuak osatuz.

Simetria Motak

• Simetria erradiala: Ahoa zeharkatzen duen ardatz zentraletik igarotzen diren hainbat simetria-planok antolatzen dute.
• Aldebiko simetria: Luzetarako plano batek bereizitako bi zati berdin ditu. Era berean, aurrealdean mutur bat bereizten da (burua) eta atzealdean beste bat.

Ehunak

Meristemo Ehunak

• Enbrioi-zelulek osatzen dituzte. Landarearen bizitza osoan zehar izaten dute zatitzeko eta bereizteko gaitasuna, eta etengabe haztea ahalbidetzen diote landareari.
• Meristemo-zelulak txikiak dira. Zelula-pareta mehe-mehea, nukleo handi eta bakuolo gutxi dituzte, trinkotasunez elkartzen dira, hutsunerik utzi gabe.

Bi motatakoak dira:

• Primarioak
• Sekundarioak

Ehun Helduak

• Parenkimatikoak

  Ehunik ugarienak dira, gainerako ehunen artean daude, hutsuneak betetzen, eta hainbat zeregin betetzen dituzte. Forma askotarikoak izan daitezke.

  Motak:

  • Parenkima klorofilikoa
  • Erreserbako parenkima
  • Ur-parenkima
  • Aire-parenkima
  • Parenkima baskularra
  • Funtsezko parenkima

• Babesgarriak

  Landarearen kanpoko azala estaltzen dute.

  Motak:

  • Epidermisa: Landareen atal berriak estaltzen ditu. Zelula zapal bizidunen geruza bakar batek osatzen du. Hostoetan eta zurtoinetan kanpoko pareta kutikula deritzona da. Trukea estomen eta sustrai-ileen bidez egiten dute.
  • Endodermisa: Sustraiaren barruan dago, ehun baskularrak eta azalpeko parenkima banatzeko. Ligninaz eta suberinaz estalitako eta iragazgaiztutako trenkada erradikal eta horizontalak dituzten zelula bizidunen geruza bakar batek osatzen du.
  • Suberra: Hazkunde sekundarioa duten ataletan, epidermisa ordezkatzen duen babes-azala da. Lentizelak dilista itxurako poro edo arrailak dira.

• Eustekoak

  Erresistentzia mekanikoa ematen diete landarearen atalei.

  Motak:

  • Kolenkima: Zelula bizidun prismatiko edo luzangek osatzen dute, pareta oso lodiak dituzte.
  • Esklerenkima: Zelula hilak dira, pareta oso lodiak eta gogorrak dituzte.

• Eroaleak

  • Xilema: Izerdi gordina sustraietatik hosto eta zurtoin berdeetara eramaten du.
    • Primarioa: Meristemo apikalean oinarrituta garatzen da.
    • Sekundarioa: Kanbiumetik abiatuta eratzen da.
  • Floema: Izerdi landua hosto eta zurtoin berdeetatik landarearen gainerako ataletara eramaten du.
    • Primarioa: Meristemo apikalean oinarrituta osatzen da.
    • Sekundarioa: Kanbiumetik abiatuta eratzen da.

• Jariatzaileak

  Zelulek kanpora jariatzen diren hondakinak eta landarearen barruan metatzen diren substantzia baliagarriak ekoizten dituzte. Kanpoko eta barruko ehun jariatzaileak daude.