Ontologia, Politika eta Epistemologia: Platon eta Aristoteles Filosofia Garaikidean

Ontologia, politika eta epistemologia: Platon eta Aristoteles

I. Ontologia

Ontologia izakiak, existentziak eta errealitatearen izaerak aztertzen dituen filosofiaren adar garrantzitsu bat da, itxurazkoaren eta benetako errealitatearen arteko bereizketa zorrotza eginez. Diziplina honen barruan, ikerketak bilatzen duena da zer den benetan existitzen dena eta nola ezagutu dezakegun errealitate hori.

Platonentzat, Errepublikaren testuan ikusten den bezala, errealitatea bi esparru nagusitan banatzen da: alde batetik, mundu sentikorra, aldakorra eta iragankorra (leizearen barruko itzalen parekoa); eta bestetik, mundu adigarria, ideia betierekoen eta aldaezinen eremua, non ideia gailur edo gorena Ongiaren Idea den. Gizakia hasiera batean ezjakintasunean murgilduta dago, zentzumenen bidez hautematen dituen itxurak errealitate bakarra bezala hartuz.

Aristotelesentzat, aldiz, ontologia substantzia zehatzean oinarritzen da. Filosofo honek uste du esentziak ez daudela mundu bereizi edo transzendente batean, baizik eta gauza indibidualen barnean bertan (modu inmanentean) aurkitzen direla. Ezagutza ez dator mundu ideal batetik, baizik eta zentzumen-esperientziatik eta naturaren behaketatik abiatzen da.

Azkenik, bi pentsalarien arteko alderaketa eginez, ikusten dugu Platonek dualismo erradikal bat proposatzen duela, mundu fisikoa eta sentikorra gutxietsiz eta goi-mailako mundu ideal batera igotzea aldarrikatuz; aldiz, Aristotelesek ikuspegi enpirikoago eta inmanenteago bat dakar, non materia eta forma objektu bereizezin eta errealean batzen diren.

II. Politika

Politika gizakiak gizartean bizitzeko antolatzeko eta gobernatzeko modua aztertzen duen diziplina da, boterearen banaketa, justizia eta ongizate komuna bilatzeko moduak ardatz dituela. Filosofia politikoak estatu egoki bat zein den eta nork agindu behar duen galdetzen dio bere buruari.

Platonen ustez, estatu baten gidaritza ezin da edonoren esku utzi; gobernariak filosofoak izan behar dira. Errepublikaren bosgarren zatian azaltzen denez, hiri baten helburua ez da klase bakar baten zoriontasun indibiduala, hiri osoarena baizik, eta horretarako hezkuntza egokia jaso dutenek hartu behar dute agintea betebehar gisa, boterea lortzeko edo aberasteko asmo zikoitzik gabe.

Sofistek, aldiz, ikuspegi erabilgarriago eta arrakastatsuago bat defendatzen zuten politika arloan. Haiek teknikak eta erretorika irakasten zizkieten gazteei —hau da, hitz egiteko artea eta iritzia bideratzeko tresnak—, gizabanakoari boterea, ospea eta auzitegietan zein batzarretan arrakasta lortzen laguntzeko, egia unibertsal bat bilatu beharrean.

Bi pentsamendu hauen arteko alderaketak erakusten du Platonek gobernu zuzena eta zientifikoa bilatzen duela ideietan oinarrituta, non agintariak sakrifizioz eta jakinduriaz aritzen diren estatuaren batasunaren alde; aldiz, sofistek politika boterea eskuratzeko eta norberaren zein taldearen interesak defendatzeko tresna gisa ulertzen dute, teknika eta konbentzionalismoari lehentasuna emanez.

III. Epistemologia

Epistemologia ezagutzaren jatorria, izaera, irismena eta mugak aztertzen dituen filosofiaren adar garrantzitsu bat da, egia zer den eta nolabaiteko ziurtasunez nola iritsi gaitezkeen horretara ikertzen duena. Diziplina honek gogoeta sakona egiten du giza gogoaren ahalmenen, pertzepzioaren, iritziaren eta egiazko zientziaren arteko mugen inguruan.

Platonentzat, XIV. zatian argi ikusten den bezala, ezagutza egiazkoa eta zientifikoa (inteligentzia eta ezagutza) dialektikaren bidez soilik lortzen da, eta ez zentzumenen edo iritzi soilen bidez. Dialektikak bakarrik gidatzen du arimaren begia hipotesiak gaindituz printzipio gorenera, hots, Ongiaren Ideara iristeko. Gainerako dizipezioak zentzumenen munduan eta iritzietan geratzen dira, nolabaiteko amets edo lozorro batean bizi direlarik.

Aristotelesentzat, aldiz, epistemologia enpirikoagoa da, zentzumen-esperientzian eta mundu fisikoaren behaketan oinarritzen baita funtsean. Nahiz eta arrazoiak eta abstrakzioak paper garrantzitsua duten bere filosofian, ezagutzaren abiapuntua beti da errealitate sentigarria, eta zientzia ez da sortzen mundu ideal urrun batetik, baizik eta gauzen kausak eta substantziak aztertuz.

Bi ikuspegiak alderatuta, ikusten dugu Platonek ezagutza gorena mundu ideal eta adigarri transzendente batean kokatzen duela, arimak oroimenaren eta dialektikaren bidez lortzen duena; aldiz, Aristotelesek zentzumen-esperientzia eta errealitate inmanentea hartzen ditu oinarri gisa, zientzia enpirikoa eta behaketan oinarritutako ezagutza eraikitzeko.