Osasuna eta genetika: oinarrizko kontzeptuak, gaixotasunak eta ADNa

Laburpena

Dokumentu honek osasunaren definizioa, osasunean eragiten duten faktoreak eta arrisku faktoreak azaltzen ditu, baita prebentzio mailak ere. Gaixotasun motak (ez-infekziosoak eta infekziosoak) eta patogenoen ezaugarriak eta kutsatzeko bideak ere jorratzen ditu. Azkenik, genetikako oinarrizko terminoak (gena, genotipoa, fenotipoa, alelo, locusa) eta ADNa laburki aurkezten ditu.

Funtsezko puntuak

OMEren arabera osasuna ongizate fisiko, mental eta sozial osoko egoera da.
Arrisku faktore aldagarriak pertsonen portaerari dagozkio; aldaezinak eduki genetikoari.
Prebentzio mailak: lehen mailakoa (txertoak), bigarren mailakoa (diagnostiko goiztiarra) eta hirugarren mailakoa (bilakaera hobetzea).
Gaixotasun infekziosoek inkubazio-aldia, aldi prodromikoa eta aldi klinikoa dituzte.
Genea herentzia-unitatea da eta kromosometan aurkitzen da.
Genotipoa indibiduoaren konstituzio genetikoa da; fenotipoa genotipoaren kanpoko adierazpena.
ADNa izaki bizidun guztien zeluletan dagoen molekula da, eta informazio genetikoa biltzen du.

Frogatu zeure burua

Osasuna

Osasuna: Definizioa

Osasuna (OMEren arabera): ongizate fisiko, mental eta sozial osoko egoera da.

Osasun Egoeraren Faktoreak

Herentzia (faktore genetikoak)
Ingurunea (ingurumen-faktoreak)
Portaera (faktore pertsonalak)
Osasun sistema erabiltzeko aukera

Osasunaren Faktore Erabakigarriak

Bizitzeko era eta osasun-ohiturak
Ingurunea
Biologia
Osasuna zaintzeko sistema

Arrisku Faktoreak

Arrisku faktorea pertsona edo pertsona-talde batean hautematen den egoera edo ezaugarria da, gaixotasun bat garatu edo sortzeko probabilitatearekin erlazionaturik dagoena. Egoera edo ezaugarri hauek ez dira derrigorrez gaixotasunaren kausa izan behar, gertakariarekin erlazionaturik daude soilik.

Arrisku Faktore Aldagarriak

Pertsonen portaerari dagozkionak.

Arrisku Faktore Aldaezinak

Eduki genetikoa.

Prebentzio Mailak

Lehen mailako prebentzioa: Txertoak.
Bigarren mailako prebentzioa: Diagnostiko goiztiarra.
Hirugarren mailako prebentzioa: Gaixotasun baten bilakaera hobetzera zuzendua.

Gaixotasunak

Gaixotasun motak

Noizean behingo gaixotasunak
Gaixotasun endemikoak
Gaixotasun epidemikoak

Gaixotasun sailkapena

Ez-infekziosoak

Heredagarriak edo genetikoak
Mentalak
Organoen eta sistemen berariazko gaixotasunak
Autoinmuneak
Istripuek eragindakoak

Infekziosoak

Faseak

Inkubazio-aldia
Aldi prodromikoa
Aldi klinikoa

Patogenoaren Ezaugarriak

Kutsagarritasuna
Infektibitatea
Patogenitatea
Birulentzia

Patogenoak Kutsatzeko Bideak

Ahoa edo gorotzen bidez
Arnasaren bidez
Kontaktu zuzenaren bidez

Gaixotasun Infekziosoen Kontrako Borroka

Sueroak
Txertoak
Botikak

Genetika

Genea

Herentzia-unitatea da.
Arau edo lege zehatz batzuen arabera transmititzen da.
Kromosometan aurkitzen da, eta kromosomak zelula nukleoko substantzia batez osatutako egiturak dira.
Hauek zehazten dute sexua organismo bizi gehienetan.

Genetikako Terminoak

Genotipoa: Indibiduoaren konstituzio genetikoa (AA, Aa, aa).
Fenotipoa: Genotipoaren kanpoko adierazpena (adibidez, koloreak).
Aleloa: Gene batek izan dezakeen aldaera bakoitza.
Homozigotikoa: Bi alelo berdin dituen indibiduoa (aa, AA).
Heterozigotikoa: Bi alelo desberdin dituen indibiduoa (Aa).
Locusa: Gene bakoitzak kromosoman duen leku zehatza.

ADN (Azido Desoxirribonukleikoa)

Izaki bizidun guztien zelula guztietan dagoen molekula bat da, izakiaren oinarrizko ezaugarriak garatzeko instrukzioak biltzen dituen informazioa duena.

Kode Genetikoa

Polinukleotido baten nukleotidoen eta aminoazidoen arteko elkarrekikotasun-erlazioa da.

Ohiko galderak

Zer da OMEren arabera osasuna?

OMEren arabera osasuna ongizate fisiko, mental eta sozial osoko egoera da. Testuaren arabera, osasunean herentziak, ingurunea, portaerak eta osasun sistema erabiltzeko aukerak eragiten dute.

Zein da arrisku faktore baten definizioa?

Arrisku faktorea pertsona edo talde batean hautematen den egoera edo ezaugarria da, gaixotasun bat garatzeko probabilitatearekin erlazionatua. Ez da derrigorrez gaixotasunaren kausa, gertakariarekin soilik erlazionatua dago.

Zein dira gaixotasun infekzioso bat kutsatzeko bideak?

Testuaren arabera, patogenoak ahoaren edo gorotzen bidez, arnasaren bidez eta kontaktu zuzenaren bidez kutsatzen dira.