Lizardi eta Txomin Agirre: Euskal literaturaren bi zutabe

Lizardi (Jose Maria Agirre)

Zarautzen jaio arren, Tolosan eman zituen bizitzako urterik gehienak. Gaztaroan erdi galduta zeukan euskara berreskuratu zuen. Bere garaiko euskaltzale saiatuenetako bat izan zen, propaganda eginez eta antolamendurako dohainak erakutsiz.

Hainbat aldizkarik eta egunkarik izan zuten lankide (kazetaria), bai euskaraz, bai erdaraz. Euskara eta euskal kulturaren inguruko gaiak landu zituen. Hizlari gisa ere ospe handia lortu zuen. 37 urte bete baino lehen hil zen.

Luma eta lan nagusiak

Luma dotorea zuen prosan, Itz-lauz edo Kazetari-lanak lanetan antzeman daitekeen bezala. Antzerkian ere egin zituen saioak, baina poesian lortu zituen emaitzarik onenak.

Bere lan nagusiak:

• Bizi zela: Biotz-begietan (poema liburua).
• Hil ondoren: Umezurtz olerkiak (Euskaltzaleak elkartekoek argitaratua).
• Argitalpen ospetsuena: Olerkiak.

Gaiak eta estiloa: Izadia eta gogoetak

Izadia sarritan azaltzen da Lizardiren bertsoetan. Urtaroen arabera aldatuz doan natura du idazgai. Beste gai nagusiak, berriz, hauek dira:

• Maitasuna eta adiskidetasuna.
• Heriotza.
• Herria eta hizkuntza (bizitzea egokitu zitzaion une historikoa islatuz).

Batzuetan baikor eta itxaropentsu agertzen da Lizardi, beste batzuetan berriz, triste eta kezkatsu.

Txomin Agirre (1864-1920)

Ondarroan jaioa, Zumaiako mojen kaperau izan zen. Azkueren adiskide eta ikaskide izan zen, eta hura bezala, abade. Euskarazko eleberriak lantzea hartu zuen helburutzat:

• Auñamendiko lorea eta Kresala (bizkaieraz idatziak).
• Garoa (gipuzkeraz idatzia).

Eleberri nagusiak eta generoak

Auñamendiko lorea

Nobela historikoa da. Argumentua Euskal Herria kristautzen hasi zen garaian kokatzen da. Protagonisten ezinezko maitasunaren bidez, jentil eta kristauen arteko tirabirak azaltzen dira.

Kresala

Ohitura nobelaren ildotik abiatzen da. Ondarroako gertaerak eta pasadizoak kontatzen ditu, bi gazteren amodiozko istorioa ardatz hartuta.

Garoa

Euskal nekazaritza eta artzaintzari eskainitako eleberria da. Ia obra guztia Zabaletako Joanes artzain-baserritarrak hartzen du; euskaldunaren eredu idealizatua izanik.

Helburu ideologikoak eta ekarpen linguistikoa

Agirreren helburu nagusiak euskaltzaletasuna eta kristautasuna ziren. Hizkuntza aldetik urrats garrantzitsua eman zuen, eliz liburuez gain, euskarazko prosan horrelako oparotasun eta edertasunik ez zegoelako.

Mundu idealaren ikuspegia

Obretan nabari den bezala, Agirrerentzat mundu ideala euskara, herri txikiak eta baserriak dira. Industriak, aldiz, zikinkeria eta ohiturak galtzea besterik ez dakar. Bi munduen arteko lotura ezinezkoa dela ematen du aditzera.