Landa Espazioa, Baserri Egitura eta Nekazaritza Politika

Landa Espazioa: Ezaugarriak eta Bilakaera

Hiritartu gabeko lurraldea hartzen du.

1. Landa Espazioaren Ezaugarriak
   • Landa espazioa dinamikoa da, premia sozioekonomikoen arabera aldatuz joan baita.
   • Tradizioz, baserri espazioa nekazaritzan, abeltzaintzan eta basogintzan jarduten du, elikagaiak ekoizteko.
   • 1990eko hamarkadaz geroztik, espazio multifuntzional bihurtu da. Gero eta handiagoa da landa espazioaren eta hiri-espazioaren arteko integrazioa.
   • Landa espazioa heterogeneoa da, aldaketek ez baitute eragin bera izan lurralde guztietan, eta mota askotako egoerak daude.

Baserri Espazioa eta Haren Garrantzia

Nekazaritza, abeltzaintza eta basogintza jarduerak egiteko erabiltzen den landa espazioaren zatia da. Jarduera horiek ekarpen txikia egiten diote enpleguari eta BPGd-ari.

• Ekonomian, elikagaiez eta lehengaiez hornitzen dituzte zenbait industria.
• Bestalde, jarduera multifuntzionalak dira, eta eragina dute paisaiaren eta ingurumenaren kalitatean.

Baserri Espazioaren Natura Baldintzak

Espainiako natura inguruneak ez ditu baldintza onak baserri-jardueretarako.

A) Erliebea

Altitude handia du eta malda asko daude; errazagoa da higadura gertatzea eta zailagoa jarduerak mekanizatzea.

B) Klima

Prezipitazioak urriak eta irregularrak dira. Muturreko fenomeno asko gertatzen dira eta lehortasuna dago.

C) Urak

Mugatuak dira, prezipitazioak urriak eta irregularrak direlako.

D) Landaredi Naturala

Hondatuta dagoen eremu batzuetan edo, batzuetan, kendu egin da.

E) Lurzoruak

Kaskarrak eta emankortasun txikikoak.

Natura baldintzen eragina txikiagoa da iraganean baino, aurrerapen teknikoek aukera ematen baitute zenbait baldintza gainditzeko.

Baserri Espazioaren Giza Baldintzak

1. Baserri Egitura

1.1. Baserri Egituraren Elementuak

Elementu demografikoak, sozialak eta ekonomikoak sartzen dira.

1.1.1. Baserri Biztanleria

Urria da, baina aldeak daude leku batetik bestera. Biztanleria zahartua da, eta gizonezkoak batik bat Penintsularen barrualdean. Kausa nagusia nekazari exodoa izan da. Ekonomia eta industria krisiaren ondorioz, nekazari exodoa geldotu egin zen.

• Baserri eremu atzeratuenetan, biztanleriak behera egiten eta zahartzen jarraitzen du.
• Baserri eremu dinamikoenetan, biztanleria zertxobait berreskuratu da, bai eta gaztetu ere.

1.1.2. Jabetza eta Ustiapen Sistema

Baserri-jabetza jabe batenak diren lur sailen multzoa da. Baserri ustiategia, baserri titular edo ustiatzaile batek kudeatutako lursailen multzoa da.

A) Tamaina

Tamaina handikoak eta txikikoak ziren nagusi, eta tartekoak urriak. Ustiategien kopurua behera egiten ari da, eta haien batez besteko tamaina handiagoa da. Kausak nekazaritza exodoa eta Europar Batasunaren baserri politika izan dira. Exodoaren ondorioz, jabetzen salmenta edo errentamendua areagotu egin da.

• Ustiategi txikiak (10 ha-tik behera) gehiengoa dira ustiategi kopuruari dagokionez, baina azalera txikia dute. Nagusiak Penintsulako iparraldean daude. Beste batzuk ustiategi modernoak dira (barazkigintzakoak, frutagintzakoak edo plastikopekoak).
• Ustiategi handiak (100 ha-tik gora) azalera handia dute. Batzuk latifundio tradizionalak dira, estentsiboak eta errendimendu txikikoak. Beste batzuk produktibitate handiko ustiategi intentsibo modernoak dira.

B) Banaketa

Banaketa tradizionalean, ustiategi batek lursail asko zituen, elkarrengandik urrun zeudenak. Gaur egun, egoera hobetu da partzela kontzentrazioari esker. Helburua minifundioa eta lursail sakabanaketa txikitzea da.

C) Edukitza Erregimena

Baserri ustiategiaren gaineko jabari maila da. Jabetza izanez gero, jabaria absolutua da. Zuzeneko edukitzan, jabea eta ustiatzailea pertsona bera dira. Zeharkako edukitzan, jabeak lurraren ustiaketa laga egiten dio beste pertsona bati, uztaren ehuneko bat ordaintzearen truke.

1.1.3. Aprobetxamenduak, Sistemak eta Teknikak

• Baserri-aprobetxamenduak nekazaritzakoak, abeltzaintzakoak eta basogintzakoak izan daitezke. Lehen, baserri espazio berean izaten ziren; gaur egun, natura-baldintzen edo merkatuaren eskariaren arabera.
• Baserri sistemak baserriko produktuak lortzeko erabiltzen diren prozedurak dira. Estentsiboak dira lurra ahalik gehien aprobetxatzen ez bada, inbertsio faltagatik edo teknika tradizionala erabiltzearen ondorioz. Intentsiboak, lurra ahalik gehien aprobetxatzen bada, lan ugari edo inbertsioak eta teknika modernoak erabiliz.
• Baserri tekniketan edo ekoizpen tresnetan aurrerapenak sartu dira.

1.2. Baserri Egitura Motak

Osagai demografiko, sozial eta ekonomikoak uztartzearen ondorioz, zenbait baserri egitura sortu dira:

A) Baserri Egitura Tradizionala

Nagusi izan zen 1960ko hamarkadara arte. Elikagai-autarkia lortzea zuen helburu, eta ezaugarri hauek zituen: jende asko erabiltzen zen, kontraste handia zegoen ustiategi txiki eta handien artean. Ingurumen eragina ez zen oso handia.

B) Baserri Egitura Produktibista

1960ko hamarkadatik aurrera erabili da. Helburua ekoizpen handiena lortzea da, merkatuan saltzeko. Ezaugarriak: jende gutxi erabiltzen da, ustiategien tamaina gero eta handiagoa da, eta ingurumen eragin handia du.

C) Baserri Egitura Postproduktibista

1990eko hamarkadatik aurrera erabili da. Helburua iraunkortasuna da, eta lehiakortasuna uztartzen da. Ezaugarriak: jende gutxi erabiltzen da eta familia ustiategiak dira nagusi.

2. Nekazaritza Politika (NP)

Erabaki politikoek baserri-espazioetan ere eragiten dute: helburuak proposatzen dituzte eta haiek lortzeko neurriak onesten dituzte.

2.1. NPB Onetsi Aurreko Nekazaritza Politika

Espainiako nekazaritza politikak lau alderdi izan zituen:

A) Lurraren Jabetza Sistema

Lurraren jabetza sistema aldatzen saiatu ziren zenbait aldiz. Desamortizazioak egin ziren, jabetzak gutxi batzuen eskuetan kontzentratuta.

B) Ustiategien Tamaina

Ustiategien tamaina desegokiaren arazoari heltzeko, partzela kontzentraziora jo zen, minifundioa eta lursail sakabanaketa desagerrarazteko. Gutxiegi ustiatutako latifundioak desagerrarazi nahi ziren.

C) Protekzionismo Komertziala

Muga-zergak ezartzen zizkien atzerriko baserriko produktuei, bertakoei lehiarik ez egiteko.

D) Errendimenduak Areagotzea

Nekazaritzako errendimenduak areagotzeko, hobekuntza teknikoak sartu ziren eta ureztapena hedatu zen.

2.2. Nekazaritza Politika Bateratua (NPB) eta Eragina

Europako Erkidegoari atxikitzetik aurrera, Espainiako nekazaritza-politika Nekazaritza Politika Bateratuaren (NPB) eta haren erreformen mende egon da.

2.2.1. Lehenengo NPB: Eredu Produktibista

Eredu produktibista aplikatu zen. Helburuak: elikagai ekoizpena handitzea, hornidura egonkorra bermatzeko; kontsumitzaileentzako prezio merkeak lortzea; eta nekazarientzako bidezko bizi-maila lortzea.

A) Helburuak Lortzeko Neurriak

• Nekazaritza merkatu erkidearen oinarriak: produktuen zirkulazio askea estatu kideen artean, eta muga-zerga komunak ezartzea beste herrialde batzuetako produktuei, erkidegoko produktuei lehentasuna emateko.
• Gutxieneko prezioei dagokienez, mundu merkatuko prezioak baino askoz handiagoak ezarri zituzten, ekoizpena sustatzeko.
• Nekazarientzako laguntzak ekoizpenaren araberakoak ziren; modernizazio teknologikoa eta ekoizpenaren intentsifikazioa sustatu zituzten.

B) Lehenengo NPBren Emaitzak

1980ko hamarkadan nabaritu ziren, Europak elikagaien autohornidura lortu baitzuen.

• Soberakin ugariren metaketa konpontzeko, bi motatako neurriak hartu ziren: batetik, merkatuarekin lotutako neurriak; bestetik, ekoizpena murrizteko neurriak.
• Ingurumen arazoak: natura-ingurunearen degradazioa, intentsifikazioaren ondorioz, eta paisaiaren eta landako kultura ondarearen hondamena, baserri-jarduerei uztearen ondorioz.

C) Espainiaren Sarrera (1986)

Espainia 1986an sartu zen Europako Erkidegoan, NPBren arazoak agerikoak zirela. Honako neurri hauek hartu behar izan ziren: inportazioa birbideratzea, erkidegoko herrialdeen alde eginez.

2.2.2. NPB Erreformak eta Gaur Egungo Helburuak

Arazoei aurre egiteko, zenbait erreforma egin ziren, eredu postproduktibista berrian oinarrituta. Helburua iraunkortasuna da, lehiakortasuna eta ingurumenaren zaintza uztartzea. Ondorioz, aurreko arazoak nolabait murriztu dira.

Gaur egun, NPBren 2013ko erreformaren xedea baserri-erronka berriei aurre egitea da. Hiru helburu nagusi ditu: elikagai segurtasuna bermatzea, nekazaritza iraunkorra eta baserri-eskualdeen lurralde-garapena.

Helburu horiek lortzeko neurriak bi zutabetan antolatzen dira:

1. MERKATU ORDAINKETAK: Esku-hartzeak eta itzulketak finantzatzeko dira. Ordainketa horiek murriztea eta merkatuan eragin zuzenik ez duten ordainketez ordeztea da helburua.
2. NEKAZARIENTZAKO DIRU LAGUNTZA ZUZENAK: Ekoizpenerako ematen ziren laguntzak ordezten dituzte. Arrazoia nekazariei errenta egoki eta egonkorrak bermatzeko beharra da. Diru laguntza hori oinarrizko ordainketa bat da, hektareako eta berdina da estatu edo eskualde bateko nekazari guztientzat. Nekazari aktiboek soilik jasotzen dute.

NPBk landa garapena sustatzen du. LGENFren bidez, laguntza horien xedeak hauek dira: lehiakortasuna hobetzea, ingurumena eta landa paisaia zaintzea, eta bizi-maila eta enplegu-maila hobetzea.