Izaki Bizidunen Nutrizioa eta Funtzio Bitalak

Elikadura eta Nutrienteak Lortzeko Moduak

Nutrienteak lortzea, elikagaiak: Izaki bizidunek hainbat modutan eskuratzen dituzte elikagaiak ingurunetik:

• Belarjaleak: Landareez elikatzen dira.
• Haragijaleak: Beste animaliez elikatzen dira.
• Orojaleak: Landareez eta animaliez elikatzen dira.
• Suspensiboroak: Ura iragaziz materia organikoz eta mikroorganismoez elikatzen dira.
• Saprofitoak: Izaki bizidunen hondakinez eta gorozkiez elikatzen dira.
• Parasitoak: Elikagaia bizirik dagoen landare edo animalietatik lortzen dute, ostalariari kalte eginez.

Digestio Prozesua

Digestioa deskonposizio-prozesu bat da, elikagaien molekula organiko konplexuak nutriente sinpleago bihurtzen dituena. Prozesu honen bidez, zelulek xurgatzeko eta erabiltzeko moduko molekulak sortzen dira.

Arnas Sistema eta Arnasketa Motak

Arnas sistemak oxigenoa lortu eta karbono dioxidoa kanporatzeaz arduratzen dira. Hainbat arnasketa mota daude:

• Lurrazal-arnasketa: Anfibioek eta ornogabe batzuek oxigenoa zuzenean ingurunetik lortzen dute, lurrazal fin eta hezearen bitartez.
• Zakatz-arnasketa: Arrainek, ornogabe urtarrek eta anfibio urtarrek uretan disolbatuta dagoen oxigenoa xurgatzen dute, zakatzen bitartez.
• Trakea-arnasketa: Artropodo lehortarrek oxigenoa lortzeko airea gorputz osora iristen diren hodi adarkatu batzuen bidez ibilarazten dute.
• Birika-arnasketa: Ornodun lehortarrek eta ornogabe batzuek birikak dituzte, airez betetzen dituzten barrunbeak. Birikak albeolo ugariz osatuta daude, oxigeno gehiago xurgatzeko.

Bihotza eta Zirkulazio Prozesua

Bihotza zirkulazio-sistemaren organo nagusia da, odola gorputz osora ponpatzeaz arduratzen dena. Bihotzaren mugimendu nagusiak bi dira:

• Sistolea: Bentrikuluak uzkurtu egiten dira eta odola arterietara bidaltzen da.
• Diastolea: Bihotza erlaxatu egiten da, eta aurikulak odolez betetzen dira, gero bentrikuluetara igarotzeko.

Nutrizio Prozesuaren Fase Nagusiak

Nutrizioa hainbat fasetan banatzen da, bizi-funtzioak betetzeko beharrezkoak diren nutrienteak kudeatzeko:

• Nutrienteak Lortzea

  Nutrienteak ingurunetik eskuratzen ditugun osagaiak dira, bizi-funtzioak betetzeko ezinbestekoak. Bi mota nagusi daude:

  • Nutriente organikoak: Izaki bizidunek ekoizten dituzten substantzia konplexuak dira (adibidez, proteinak, karbohidratoak, lipidoak).
  • Nutriente inorganikoak: Izaki bizidunek ekoizten ez dituzten substantzia sinpleak dira, ingurunetik zuzenean hartzen direnak (adibidez, ura, gatz mineralak).

• Nutrienteak Garraiatzea

  Organismo bakunek nutrienteak ingurunetik zuzenean hartzen dituzte. Organismo zelulaniztunek, berriz, organo espezializatuen bidez lortzen dituzte, eta gero gorputz osoan zehar garraiatzen dira.

• Energia Lortzea

  Nutrienteetatik energia lortzea funtsezkoa da. Era askotako energia erabil daiteke (adibidez, argi-energia fotosintesian, energia kimikoa arnasketan).

• Energia Gordetzea

  Lortutako energiaren zati bat gordetzen da etorkizunean erabiltzeko. Landareen energia-erreserbak, adibidez, almidoi moduan gordetzen dira.

• Hondakinak Kanporatzea

  Metabolismoaren ondorioz sortutako hondakinak kanporatu behar dira. Organismo sinpleetan gasak zelulen bitartez kanporatzen dira. Organismo konplexuetan, landareetan estomen bidez, eta animalietan iraizketa-sistemen bidez kanporatzen dira.

Nutrizio Prozesuen Xehetasunak

Nutrizio-prozesuaren fase batzuk sakonago aztertuz:

• Nutrienteen Garraioa

  Nutrienteak organismoen zelula guztietara garraiatu behar dira. Animalia sinpleetan garraioa zelulen bitartez egiten da. Animalia konplexuetan, berriz, zirkulazio-sistema dute, nutrienteak eta oxigenoa garraiatzeaz gain, hondakinak biltzeko ere balio duena.

• Energiaren Lorpena: Arnasketa eta Hartzidura

  Landareek eta animaliek arnasketa zelularra egiten dute energia lortzeko, ATP moduan gordetzen dena. Beste prozesu bat hartzidura da: molekula organikoak oxigenorik gabe deskonposatzea da, energia gutxiago lortuz.

• Hondakinen Kanporaketa

  Hondakin organikoak kanporatzeko iraizketa-sistema erabiltzen da. Beste batzuk gorozkiak uzkitik kanporatzen dituzte; batzuetan, ahotik ere kanpora daitezke (adibidez, zenbait ornogabetan).