Immanuel Kanten Filosofia: Teoria eta Ezagutzaren Mugak
Immanuel Kanten filosofia eta Ilustrazioa
Immanuel Kanten filosofia Ilustrazioaren testuinguruan kokatzen da, non arrazoia funtsezko elementua bihurtzen den. Kant René Descartesen arrazionalismoaren eta David Humeren enpirismoaren eraginpean egon zen, baina bi korronte horiek gainditzen saiatzen da, filosofia kritikoa garatuz. Izan ere, berak dioenez, Humek 'lo dogmatikotik esnatu' zuen, eta horrek ezagutzaren arazoa berriro planteatzera eraman zuen.
Ezagutzaren mugak: Hiru galdera nagusiak
Kanten helburua hiru galdera nagusiri erantzutea da:
- Zer jakin dezaket?
- Zer egin behar dut?
- Zer itxaron dezaket?
Galdera horiek guztiak, azken batean, galdera handiago batean biltzen dira: zer da gizakia? Hala ere, bere epistemologian galdera nagusia 'zer jakin dezaket?' da. Horri erantzuteko, Kantek filosofia kritikoa garatzen du, zeinaren helburua arrazoimenaren mugak eta aukerak aztertzea den. Kanten arabera, arrazoimena ez da mugagabea, eta bere ahalmenak zein mugak aztertu behar dira akatsak saihesteko, bereziki metafisikaren esparruan.
Metafisika zientzia al da?
Metafisikaren arazoari dagokionez, Kantek planteatzen du ea metafisika zientzia izan daitekeen. Metafisikak Jainkoa, arima edo unibertsoa bezalako gaiak aztertzen ditu, baina ezin ditu zientziek bezala modu enpirikoan frogatu. Horregatik, ondorioztatzen du metafisika ez dela zientzia zentzu zorrotzean, nahiz eta pentsamendu filosofikorako garrantzitsua izaten jarraitzen duen.
Iraultza kopernikarra epistemologian
Bere pentsamenduaren ekarpen nagusietako bat 'iraultza kopernikarra' deiturikoa da. Ikuspegi tradizionalaren arabera, ezagutza objektuetara egokitu behar zen; baina Kantek proposatzen du objektuak direla subjektuaren egituretara egokitzen direnak. Hau da, gizakiak ez du errealitatea bere horretan ezagutzen, baizik eta bere buruak antolatzen duen moduan. Hortaz, subjektuak paper aktiboa du ezagutzan.
'A priori' eta 'a posteriori' egiturak
Kanten epistemologiaren arabera, ezagutza bi elementuren arteko elkarreraginaren emaitza da: esperientzia (a posteriori) eta a priori egiturak. Alde batetik, esperientziak zentzumenen bidez jasotzen ditugun datuak eskaintzen ditu. Bestetik, gure buruak datu horiek antolatzen ditu, sentsibilitatearen formak diren espazioa eta denbora erabiliz, eta ulermenaren kategoriak aplikatuz, hala nola kausalitatea edo substantzia. Horrela, ezagutza ez da soilik kanpotik jasotakoa, baizik eta subjektuak aktiboki eraikia.
Fenomenoa eta noumenoa
Gainera, Kantek fenomenoaren eta noumenoaren arteko bereizketa egiten du. Fenomenoa esperientzian agertzen den errealitatea da, hau da, ezagutu dezakeguna; aldiz, noumenoa gauza berez da, eta ezin dugu ezagutu. Bereizketa honek argi erakusten ditu giza ezagutzaren mugak.
Kanten etika eta ondorioak
Azkenik, aipatzekoa da Kant pietismoan oinarritutako heziketa erlijioso batean hazi zela, eta horrek eragina izan zuela bere pentsamendu etikoan, batez ere betebeharraren garrantzian. Laburbilduz, Kanten filosofiak arrazionalismoa eta enpirismoa bateratzen ditu, ezagutza esperientziaren eta subjektuaren a priori egituren arteko elkarreraginaren emaitza dela defendatuz, eta aldi berean giza ezagutzaren mugak zehaztuz.