Hirigintzaren Bilakaera Historikoa: Industria Aroak eta Euskal Herria

1. Industria Aurreko Hirigintza (XIX. Mendera Arte)

Etapa hau hiriak sortu zirenetik XIX. mendean industrializazioa hasi arte ematen da. Garai honetan, hirigintza tasa urria zen, biztanleriaren %10ekoa, eta hirien batez besteko tamaina 5.000-10.000 biztanlekoa zen. Hirigintza fenomenoaren arrazoiak honako hauek izan ziren:

• Arrazoi estrategiko-militarrak
• Arrazoi politiko-administratiboak
• Arrazoi ekonomikoak
• Arrazoi erlijiosoak

Industria Aurreko Hirigintzaren Etapak

Sorrera

Lehenengo hiriak feniziarrek eta grekoek Mediterraneoko kostaldea kolonizatu zutenean sortu ziren. Hiri hauek arrazoi ekonomikoengatik sortu ziren: merkataritza, meatzaritza eta nekazaritza bultzatzeko. Aipatzekoak dira Cadiz (feniziarra) eta Ampurias. Espainiako gainerako lurraldeetan kultura indigenen asentamenduak zeuden.

Erromanizazioa eta Desurbanizazioa

Erromanizazioaren ondorioz, hiri asko sortu ziren Penintsulan, gaur egun oraindik garrantzi handia dutenak (Bartzelona, Sevilla, Zaragoza). Hiri horietako batzuek funtzio politiko-militarrak zituzten, beste batzuek administratiboak eta beste batzuek ekonomikoak. Hiri hauek galtzaden bidez loturik, hiri-sarea sortu zuten. Erromatarren botereak behera egitean eta germaniar inbasioen aurrean (III. mendetik aurrera), desurbanizazio fasea gertatu zen. Hiri asko desagertu egin ziren edo nekazaritza-asentamendu edo egoitza erlijioso bihurtu ziren.

Erdi Aroko Hirigintza

Erdi Aroan, hirigintza fase berria hasi zen, eta bi motatako hiriak sortu ziren: hiri musulmanak eta hiri kristauak.

Hiri Musulmanak

(711. urteko inbasioen ondoren) ia Penintsula osoa hartzen zuten. Kasu batzuetan hiri berriak fundatu zituzten (Madril, esaterako), baina gehienetan aurreko asentamenduak erabili zituzten (Zaragoza, Malaga, Granada, Kordoba…). Birkonkistaren eraginez, hiri musulmanak kristauen menpe geratu ziren, eta biztanleak kanporatu edo auzo jakinetan baztertu zituzten (mairu-auzoak).

Hiri Kristauak

Udalerriak sortu zituzten; batzuk hiri berriak ziren, eta beste batzuk musulmanei konkistatutakoak. XII. eta XIII. mendeetan merkataritza piztu zen, eta hirigintza prozesu berria gertatu zen merkataritza-bide eta Santiago Bidearen inguruan.

Aro Modernoko Hirigintza

Aro Modernoko hirigintzak gorabeherak izan zituen, une bakoitzeko egoera demografiko, ekonomiko eta politikoaren arabera. XVI. mendean biztanleriaren gorakadarekin, hiriak etengabe hazi ziren. XVII. mendean, joera hori gelditu egin zen krisi ekonomiko eta demografikoaren eraginez.

2. Industria Aldiko Hirigintza (1975era Arte)

Industria aldiko hirigintza XX. mendean hasi eta 1975eko krisi ekonomikoan amaitzen da. Hirigintza tasak hazkunde handia izan zuen, eta hiriko biztanleria landa-ingurukoena baino askoz gehiago hazi zen. Hazkunde horren faktoreak honako hauek izan ziren: administratiboak (1833an Espainiako lurraldea probintzietan zatitu zen, eta hautatutako hiriburuek gora egin zuten), ekonomikoak eta sozialak. Industria aldiko hirigintzan 4 etapa bereiz daitezke:

1. XIX. mendearen erdialde arte: Pilaketa demografikoa txikia izan zen (%24,6). Gorakada banaketa administratiboaren eraginez gertatu zen.
2. XIX. mendearen erdialdetik Gerra Zibilera (1936): Hirien hazkundea nabarmena izan zen, eta hirigintza tasa ia bikoiztu egin zen. Landatik hiri industrializatuetara biztanle ugari erakarri ziren.
3. Gerra Zibilak eta Gerraosteak (1936-1959): Hazkundea geldiarazi zuten. Francoren erregimenak ez zion mesede egin hirien hazkundeari, diktadoreak eskualde jendetsuenetan babes gutxi zuelako. Hala ere, politika autarkikoak ekonomiaren oinarrizko sektoreak sustatu zituen, eta horrela, ipar-ekialdeko hirien eta industriaren garapeneko triangelua sortu zen (Kantauri, Bartzelona eta Madril).
4. Garapen Etapa (1960-1975): Aldi honetan, ekonomiak eta hiriek XX. mendeko hazkunderik handiena izan zuten. Industrialaren zabalkundea gertatu zen, eta honek gorakada demografikoarekin (baby boom) bat egin zuen. Aldi berean, Mediterraneoko eta uharteetako turismo-guneak eta probintzietako hiriburu ez-industrializatu batzuk hazi ziren.

XIX. Mendeko Bilbo Handia

3. Industria Osteko Hirigintza (1975etik Aurrera)

1975etik aurrera, ekonomiaren eta industriaren krisiak aldaketak eragin zituen hirigintza prozesuan:

• Hirien hazkunde-erritmoa jaitsi egin da.
• Hirigintzako faktoreak aldatu egin dira. Hirigintza bultzatzeko faktoreen artean, industriak garrantzia galdu du. Gaur egungo metropoli handiak zerbitzuetara bideratuta daude batik bat, eta sektore honek lanpostu gutxi sortzen du. Horren eraginez, hiriko hazkundearen erritmoa gutxitu egiten da. Turismo-guneetan ere hirigintzak gora egiten du.
• Industria osteko etapan, hiri handien hazkunde-prozesua gelditu egin zen, hiri ertainen eta txikien eta hurbileko landa-inguruen mesedetan. Honen arrazoiak hiriak jendez betetzea eta jarduera ekonomikoak deszentralizatzeko joerak dira. Honek ez du esan nahi hiri handiek garrantzia galdu dutenik; hauek oraindik inguruko espazioko jarduerak kontrolatzen baitituzte.