Hirien Egitura Historikoa: Alde Zaharretik Periferiara

Hirien Egitura eta Bilakaera Historikoa

1. Alde Zaharra (Industria aurreko hiria)

Ezaugarri nagusiak

• Garaia: Hirien jatorritik XIX. mendearen erdira arte garatua.
• Planoa: Orokorrean irregularra da, kale estu eta bihurriekin.
• Hiri-bilbea: Trinkoa eta itxia, gehienetan defentsarako harresiz inguratua.
• Eraikinak: Familia bakarreko eta altuera txikiko etxebizitzak ziren nagusi.
• Lurzoruaren erabilera: Multifuntzionala zen, etxebizitzak, dendak eta artisau-lantegiak nahasten baitziren.
• Gizarte-egitura: Talde desberdinak bizi ziren batera, baina hierarkia soziala nabarmena zen (erdigunean talde pribilegiatuak, eta kanpoaldean langileak edo gutxiengoak, adibidez, juduen auzoak).

Ekarpen historikoak

• Hiri erromatarra: Plano erregularraren oinarria.
• Erdi Aroko hiri musulmana: Meskita eta azokaren inguruan antolatua.
• Erdi Aroko hiri kristaua: Elizaren edo gazteluaren inguruan egituratua.
• Errenazimentua: Udaletxeak eta plaza nagusiak sortu ziren.
• Barrokoa eta Ilustrazioa: Kale zabalagoak eta lorategi publikoak ireki ziren.

Gaur egungo egoera

Gaur egun, alde zaharrak hiri-ingurune konplexuak dira, eta hainbat arazo dituzte, hala nola trafiko-pilaketak, eraikinen zahartzea eta gizarte-polarizazioa. Hala ere, balio historiko eta kultural handiko guneak dira.

2. Zabalgunea eta Auzoak (Industria-hiria)

XIX. mendearen erdialdetik aurrera, nekazari-exodoak eta industriak eragindako biztanleriaren hazkundearen ondorioz, harresiak bota eta hiriak hedatu egin ziren. Horrela sortu ziren zabalgune burgesak eta bestelako auzoak.

Ezaugarriak

• Planoa: Erregularra eta ortogonala, kale zuzen eta zabalekin.
• Higienea: Baldintzak hobetzeko neurriak hartu ziren: asfaltoa, estolderia, ur-hornikuntza eta espazio berdeak.
• Bertikaltasuna: Denborarekin, bilbea trinkotu eta eraikinak altueran hazi ziren, batez ere 1960ko hamarkadatik aurrera pisu-blokeak eraikitzean.
• Funtzioen bereizketa: Eginkizun tertziarioak (merkataritza, bulegoak) gailendu ziren erdigunean, eta industria-instalazioak kanpoaldean kokatu ziren, sarritan "geltoki-auzoak" sortuz portu edo trenbide-guneen ondoan.
• Auzo motak: Zabalgune burgesez gain, langile-auzoak, industria-auzoak eta lorategi-auzoak (familia bakarreko etxebizitzekin) sortu ziren.

Arturo Soriaren Hiri Lineala

Eredu berezia izan zen, kale nagusi baten inguruan antolatzen zena. Etxe-uharteak, lorategiak eta baratzeak zituen, dentsitate txikiko eredu bat proposatuz. Gaur egun, oso eraldatuta dago lurzoruaren balioaren igoeraren ondorioz.

3. Periferia (Hiri Garaikidea)

Gerra Zibilaren ondoren hasi zen garatzen, baina batez ere 1950-60ko hamarkadetan izan zuen hazkunde izugarria, faktore hauen ondorioz: nekazari-exodoa, baby boom-a, industriaren eta zerbitzuen garapena, eta turismoa. Ondorioz, periferia zabalak sortu ziren, hiri-aglomerazioak eratuz.

Gaur egungo periferiaren osagaiak

• Egoitza-auzoak: Hasieran estatuak sustatutakoak (1940-60), eta ondoren sustapen pribatuko etxebizitza-poligonoak, bilbe irekiarekin.
• Industria- eta zerbitzu-guneak: Industria-poligonoak, parke teknologikoak eta ekipamendu handiak, hala nola merkataritza-guneak.
• Hiri lausoa: Gaur egun, hazkunde-erritmoa moteldu den arren, hiriak hedatzen jarraitzen du, "landa-hiria" edo dentsitate txikiko hiri lausoa deritzon eredua sortuz.