Hiri-Eboluzioa eta Plangintza Historian Zehar

Antzinako Hiriak eta Erdi Aroko Garapena

Erromatar Hiriak

Plano irregularra izan ohi zuten, kanpamendu militarretik eratorria: kaleak dama-joko taularen itxuran eta bi bide nagusi, Cardus eta Decumanus. Bien arteko gurutzagunean Foroa zegoen. Adibide nabarmenak dira: Zaragoza, Valentzia, Tarragona.

Erdi Aroko Hiriak

Espainiako hiri gehienen alde zaharrak garai honetan sortu ziren, bi kultura nagusiren eraginez: kristauak eta musulmanak.

Hiri Musulmanak

Nukleo nagusia harresituta zegoen, Medina izenekoa, eta bertan eraikin nagusiak ezartzen ziren:

• Meskita
• Azoka edo merkatua
• Egoitza auzoak

Hortik kanpo arrabalak edo langileen auzoak zeuden. Planoa oso irregularra zen, kaleak estuak eta bihurriak ziren. Eragin musulmaneko alde zaharrak dituzten hiriak dira: Kordoba, Sevilla, Toledo, Almeria eta Murtzia.

Hiri Kristauak

Hiri kristaua ere harresiz inguratuta zegoen. Erdigunean gaztelua edo eliza zeuden, eta merkatua egiteko plaza bat zegoen.

Plano askotarikoak ziren:

• Irregularrak
• Erradiozentrikoak (adibidez, Gasteiz)
• Linealak
• Ortogonalak

Errenazimendutik Ilustraziora: Hiri-Eraldaketa

Errenazimenduko Hiriak

Plano erregularreko auzo berriak sortu ziren. Plaza nagusiak ere egin ziren trazadura zuzenarekin.

Aldi horretako eraikin nagusiak hauek izan ziren:

• Udaletxeak (elizaren edo merkatuaren ondoan)
• Jauregiak
• Komentuak
• Eta abar.

Barroko eta Ilustrazioko Hiriak

Hiria edergarritu egin zen. Kale zabalak eta zuzenak sortu ziren, plaza handiak, lorategiak, eraikin monumentalak eta ospitaleak. Horrez gain, hornikuntza- eta higiene-egiturak hobetu ziren.

Industria Aroko Hiri Aldaketak (1850-1960)

Industria aurreko hiriak aldaketa ugari izan zituen industrializazio-prozesuaren eraginez (1850-1960).

Aldaketa horiek hauek dira:

• Planoaren eraldaketak
• Bilbearen trinkotzea
• Eraikinak berritzea eta bertikalizatzea
• Lurzoruaren erabileretan aldaketak
• Gero eta gizarte-segregazio handiagoa

Planoaren Eraldaketak eta Berritze Politikak

Planoak barruko eraldaketak eta berritze-politikak izan zituen, eta horiek balio handieneko sektoreetan izan zuten eragina.

• XIX. mendeko eta XX. mendearen lehen hereneko barne-eraldaketak kaleak zuzentzea eta kale eta plaza berriak irekitzea izan ziren.
• XIX. mendearen lehen erdian, Desamortizazioek zeregin horretan lagundu zuten, elizaren higiezin asko, baratzeekin eta lorategiekin batera, zirkulazioan jarri zituztelako (Mendizabalena, 1836, eta Madozena, 1854).

Bideak Pariseko ereduan oinarrituta zeuden: kale zabal eta luzeak ziren, eraikin dotorez inguratuak. Eraikinetan eginkizun tertziarioak ezarri ziren, eta horren eraginez, hiriko kale nagusi bihurtu ziren (adibidez, luxuzko dendak, bankuak, antzokiak).

1960ko hamarkadako berritze-politikek hiri-lurzorutik errentagarritasun handiagoa lortu nahi zuten. Alde zaharraren planoaren zati bat suntsitu egin zen eta kale berriak ireki ziren.

Bilbearen Trinkotzea eta Bertikalizazioa

Industria aroan bilbea trinkotu egin zen, espazioa gehiago aprobetxatzeko (hala nola, diputazioak, ospitaleak, liburutegiak, museoak).

Familia bakarreko eraikinak beste etxebizitza kolektibo eta garaiekin ordezkatu ziren. Industriak emandako material berriak erabili zituzten, hala nola, burdina kristalarekin konbinatuta. Eraikinak bertikalagoak izan ziren, eta estilo modernoa erabili zen.

Salbuespen bakarrak hiri batzuen alde zaharrak izan ziren, kontserbatzeko politika ezarri baitzen.

Lurzoruaren Erabileren Tertziarizazioa

Alde zaharreko lurzoruaren erabilerak apurka-apurka tertziarizatu egin ziren, enpresen egoitzak, hotelak, jatetxeak, besteak beste. Tertziarizazio hori 1960ko hamarkadan burutu zen, eta alde zaharra hiriko merkataritza- eta negozio-gune gisa sendotu zen.

Gizarte Segregazioa eta Hiri Garapena

Gizarte arloan, aldaketa horien eraginez, alde zaharrean gizarte-segregazioa handiagotu zen. Diru-sarrera txikiko herri-taldeak auzo degradatuetan geratu ziren, eta auzo berrietan errenta handiko taldeak ezarri ziren.