Frankismoaren azken urteak eta Euskal Herriaren egoera politikoa, ekonomikoa eta soziala

Frankismoaren azken urteak eta Euskal Herria

60-69. gerra ondoko ekonomia-hazkundearen eta isolamenduaren ondorioz, Espainiako gizartea ekonomikoki aldatzen hasi zen. Gobernuak neurri ekonomikoak hartu zituen, garapen-planak adostuz (4 urteko planak), eta sektore ekonomikoak bultzatu zituen: industria, automobilgintza eta turismoa, besteak beste.

Ekonomia

Garapen ekonomikoak alde kontrajarriak izan zituen. Hiriak industrializatu ziren, baina landa-eremuak desertizatu ziren eta arazo kronikoak ez ziren konpondu. Turismoak diru-iturri garrantzitsua eman zuen, eta emigrazioak bidalitako aurrezkiak ere garrantzitsuak izan ziren.

Gizartea

Gizartean aldaketa handiak gertatu ziren:

• Migrazioa: landa-eremuetako jendea hirietara emigratu zuen, eta eredu urbano eta ruralaren arteko tentsioa handitu zen.
• Kontsumo-gizartea: etxetresnak, telebista eta Seat 600 bezalako ibilgailuak zabaldu ziren, eta gizarte hedonistagoa sortu zen.
• Eliza: Konzilio Bigarrenak elizan haize berria ekarri zuen. Klero gazteak frankismoaren aurka agertu ziren, eta Eliza gero eta gehiago urrundu zen erregimenetik.

Oposizioa eta 1962ko Munichgo batzarra

Oposizioak gero eta indar handiagoa hartu zuen. 1962an Munichen biltzarra egin zen, non ideologia desberdinetako ordezkariek demokrazia eskatu zuten. Langileen mugimendua (CCOO) berpiztu zen, eta unibertsitateak mobilizazio-guneak bihurtu ziren. Gizarte-kontrola indartzeko, 1963an Orden Publikoko Auzitegia sortu zen.

Frankismoaren agonia (1969-1975)

Franco gaixotu zen, eta erregimenaren arazo nagusia bilakatu zen. 1969an Juan Carlos printzea oinordeko izendatu zuten. Carrero Blanco, Francoren konfiantzazko gizona, 1973an gobernu-buru izendatu zuten, baina ETAk hil zuen. 1974an Arias Navarro gobernu-buru izan zen, eta Añoveros auzia eta Portugalgo Iraultza Loreak gertatu ziren.

Euskal Herria frankismoaren garaian

Erregimen diktatoriala oso nabaria zen Euskal Herrian. Gipuzkoa eta Bizkaia izan ziren askotan erasaldiaren eta errepresioaren helburu. Euskal identitatea eta hizkuntza zapalduak izan ziren, eta euskal nazionalismoak erregimenaren aurka borrokatzeko moduak bilatu zituen.

Erregimenaren aldeko sektoreak

• Eliza eta klero tradizionala frankismoaren alde zeuden.
• Enpresaburuak eta burgesia, Getxon bezala, erregimenari eutsi zioten, onura ekonomikoak zituztelako.
• Klase ertaina eta landa-eremuetako karlistak ere erregimenari leial izan ziren.

Garapen ekonomikoa Euskal Herrian

1950eko hamarkadan irekitze ekonomikoa eta politikoa gertatu zen, eta 1960ko hamarkadan garapen ekonomiko handia hasi zen. Industria-garapena azkar gertatu zen, eta Euskal Herria estatu mailan garapen ekonomiko handiena izan zuen lurraldeetako bat bilakatu zen. Oligarkia aberatsa sortu zen, baina garapenak gizarte osoan zehar zabaldu zen.

• Kooperatibismoa: Mondragon taldearen sorrera izan zen adibide nabarmena.
• Langileen mobilizazioa: 1960ko hamarkadan langileek indar handia hartu zuten, eta eskubide sindikalak eta politikoak eskatu zituzten.
• Immigrazioa: Euskal Herria immigranteak jasotzen zituen lurraldea bilakatu zen.

Euskal nazionalismoa eta EAJ

Erregimenaren aurkako oposizioa oso zaila izan zen, errepresio bortitzagatik. Eusko Jaurlaritza aintzindaria izan zen, eta EAJk erresistentzia diplomatikoa eta nazioarteko alianzak bilatu zituen. Adibidez, Baionako Hitzarmena. Hala ere, 1953ko Espainiako-Amerikako itunek EAJren ideia guztiak zapuztu zituzten. 1960an Agirre Parisen hil zen, eta Leizaola geratu zen buru, Eusko Jaurlaritza muinik gabe.

Eliza eta euskal identitatea

Euskal klerotik, goi-klerua kontserbadorea zen, baina klero gazteak frankismoaren aurka agertu ziren eta gizarte-kontzientzia hartu zuten. 1974ko Añoveros auzia eta Bilboko gotzainaren homilia aipagarriak izan ziren, eta euskal identitatearen aldeko mezuak zabaldu zituzten parrokietan.

ETA eta euskal borroka armatua

1959an EKIN taldea sortu zen, eta ondoren ETA. 1962an EGI (EAJ gazteria) batu zen erakundearekin. Hasiera batean, propaganda, ikurrinak ateratzea eta boikotak bezalako ekintza politikoak egin zituzten. 1960ko hamarkadaren amaieran, estrategia aldatu zen, eta askapen-mugimenduen ereduak (Aljeria, Nikaragua, Irlanda) hartuta, borroka armatura pasatu zen.

• 1968ko ekainean José Pardines guardia zibila hil zuten.
• 1968ko abuztuan Meliton Manzanas polizia hil zuten, ETAren lehen ekintza antolatua izan zena.
• 1970eko Burgosko prozesua: 16 etakide epaitu zituzten, 6 heriotza-zigorrekin. Nazioarteko mobilizazioak eta presioak zigorrak konmutatzea lortu zuten.

1970eko hamarkadan ETAk marxismoaren ideiak barneratu zituen, klase-borrokaren eta sozialismoaren helburuekin. 1968-1975 bitartean, ETAk industrialen bahiketak egin zituen, eta 43 pertsona hil zituen, Carrero Blanco barne. Madrilgo Rolando kafetegiko bonba izan zen atentatu odoltsuena, 12 pertsona hil zituena. Terrorismoa hasi zen, eta frankismoa arerio nagusia bilakatu zen.

Franco hil zenean, trantsizio demokratikoa hasi zen. ETAk, ordea, prozesu hori ez zuen onartu, erregimenaren jarraipentzat hartuz.