Foruak eta Konstituzionalismoa XIX. mendean
Foruak: ohiturak, mesedegarri direnean, lege-balioa hartu. Garrantzi handia ikuspuntu kultural batetik lurralde bakoitzak bere foruak, behar ezberdinei erantzuteko antzin.erregimnaren aztarna, estatu liberal, 1800-1878 foruak kentzeko 2 figura juridiko XIXan foru eta konstituzionalismoaren gatazkak sortu: kaparetasun unib(noblez.txikiko pribilegioak) pase forala(gobernuko legeak obeditu, ez bete) ezaugarri garrantz. soldadutz, aduana, zergak f.agintariek: foru=konstit.
Nekaz.ekonom.tradiz(merkatari, klase ertain baztertu) KRISI: XVII.e.p. antzinako erreg.agortuta, pobrezia, matxinadak(agintari.f: mikelete, minoneak) kontran. jabe handi-txiki, j.ab-merkatari liberalismo etsai oligarkiarentzako(for.gizartea kontrolatu) herri xehe(ekonom.tradiz) konstituzionalismo: talkaBaiona, Cadiz 1812konst (lege bakarraren printzipio, pase forala) KARLISM: foru aldarrikapen, programa absolutista teokratikoan sartu 1.G.K(fernandoVII.oinordetz) liberalism, tradizionalism=karlism(erlijio babestu, foralism onartu, ekonomian jaurerriak onart, absolutismoaren legitimismoa) alde: nekazar, eskulangil, jabetxiki. Ez alde: hiri(bilbo donosti), aundikiak/ 1833.35: lehenengo altxamenduak huts, 1833zumalakarregi(boluntarioko armada+gerrila teknika+lurraldea ezagut) A mezkoan (1835, liberalek galdu) 35-37. bilbo setiatu, porrot, Zumalakarregi hil, Esparterok harresia apurtu+lutxanako porrotaà zigor espedizio o, moral barik/ 39-40: Maroto buruzag.karl. Esparterorekin hitzà Bergarako hitzarmen(L: foruak errespetatu K: isabel erreg, ofizialek mailaketa soldatak) F.1839-69: 39ko urriaren 25eko legea (foruak berretsi baina batasun konstituzionala kaltetu barik) akta gehigarri Nafarroa. lege itundua. 1841eko urriaren 16: probintzia bihurtu, baina zuzenbide zibilari eta administratiboari eutsi, bere autonomia forala eta ekonomikoa mantenduz) G, B, A ez negoziatuà Esparterok 1841eko urriaren29ko dekretuaren bidez barneko aduana, diputazio probintziala, pase forala, indargabetu à 1844an moderatuek foru eskumenak itzuli zizkieten, Isbl IIaren erregealdian foruak mantendu, tentsioa (fuerismo berria sortu: malgua, argudio esberdinak foruak mantentzeko, moderatuekin harreman ona) III.G.K(6urteko demokratikoan: Amadeo errege, udalerrien legea, 1869ko konstituzioko gurtza askatasuna) heterogeneo: karlista tradizional+neokatoliko+liberal batzuk KarlosVII.ren alde, NicolasOllo buruzagi berria/ bilbo setiatu, porrota, Ollo hil zuten, K atzera joan/ 1873an, I errepublikan, proiektu federala abian jarri, foruek ez onart/ 1874ko abenduan Sagunton altxatu, Camposek AlfonsoXII.a aldarrikatu(ejertzitoa hartu)/ 1875eko urtarrilaren22anPeraltan, erregeak eskainia foruak aurreko erregealdian bezala mantendu, ez onartu/ iritzi publiko: foru karlismo lotutaà F dena kontran (iritzi publi, F+K, gerra eta euskal diputatuen jarrera) à kakrlistek atzera, Karlos erbestera/ hitzarmenik gabe bukatu/ ONDORIOAK: Canovas 1839ko legea betetzea proposatu, 1876ko uztailaren 21ean gorteek legea onetsi(armen zerbitzu+zergk)/ 1878 negoziatu, Canovasen gobernuak kontzertu ekonomikoa sinatu(aldundiek zergen ardura, estatuari kupo) probintzien autonomia ekonomikoa industrializazioa ekarri.