Hasiera / Apunteak / Hizkuntza eta literatura /

Euskal aditz jokatugabeak eta jokatuak: sintetikoak eta perifrastikoak

Hizkuntza eta literatura-n eguneratua3,65 KB

Laburpena

Testu honek euskal aditzaren jatorria aztertzen du, jokatugabeen (adizki jokatugabeak, partizipioak, aditz izena) eta jokatuen arteko harremana azalduz. Sintetikoen eta perifrastikoen arteko bereizketa ere jorratzen da, perifrasi motak eta haien bilakaera aurkeztuz. Testua ikasleentzat oso teknikoa da, eta euskal gramatika historikoaren oinarriak ikasi nahi dituztenei zuzendua dago.

Funtsezko puntuak

  • Euskal aditz jokatugabeak zaharragoak dira jokatuak baino, eta sintetikoak jokatugabeen gainean eratu ziren.
  • Bokal harmonia eta erreduplikazioa jokatugabeetan soilik agertzen dira, ez sintetikoetan.
  • Adizki jokatugabeak hiru formaz osatzen dira: aditz oina, partizipioa eta aditz izena.
  • -tu partizipio marka berria latineko mailegu batzuekin sartu zen euskaran.
  • Perifrasiak sei motatakoak dira, eta trinkoen menpekoak dira; beraz trinkoak zaharragoak dira.
  • Euskarak simetriko eta asimetriko deituriko multzo aditzak erabiltzen zituen (erro + erro).

Frogatu zeure burua

Badirudi aditz jokatugabeak euskaraz ugariak izan direla beti eta aditz jokatuak aldiz, sail mugatua. Gainera, jokatugabeetatik sortuak izan direla esaten da eta baita, perifrasi guztiak ez direla sintetikoak baino modernoagoak. Sintetikoak aberats izan arren, ez zuten ez moduri, ez aspekturik ez aldirik adierazten.


Aditzen formari bueltatuz, lehen esan bezala sintetikoak aditz jokatugabeen gainean eratutakoak dira eta hori indartzen duten hurrengo arrazoi hauek aurki ditzakegu: bokal harmonia eta erreduplikazioa jokatugabeetan soilik ematen da, azentu eta hasperen aldaketa ez digu sintetikoetan aurkitzen, aldaketa bereziak lehenengo erroan eta ondoren sintetikora igaro, -ki eta -tsi partizipio marken garapena jokatuen kontra.


Gomezek eta Traskek laburki aipatu zuten euskal aditzaren garai inpertsonala ondo datorrela egitura isolatzailearekin; eta ezkerreko pertsona konmuztadurak ez direla eskumakoak baino zaharragoak, Hala nola, modua, aspektua eta denbora markak ez direlako betidanikoak baizik eta MA gramatikalizazio ondorioz eratuak.


Adizki jokatugabeei dagokienez, sistema 3 formek osatzen dute: ad.oin, partizip eta ad.izena. Aditz oina hiruretan zaharrena, AE-tik ekarria da. Ad.oin guztiak ez dira garai berdinekoa. Hala ere, zaharrena dela indartzeko hurrengo arrazoi hauek ditugu: partizipioa+ ad.izena gardenak diren markak, ad.oinak aurrizkiak; ondare zahar ad.; deriba= aurrizkiak zahar.CVC erro = *e+cvc.


Partizipioaren forma zaharra: *e+CVC* -i. Adj. sortzeko modua -i eta aditzetan luze iraun zuen -tu heldu arte. Aldiz, -n-z bukatutakoetan ezin genezake partizipioa aditz oinetik desberdindu; horretarako Lakarrak *nin >(n)i proposatu zuen. -tu marka berria latineko maileguekin batera sartu zen euskaran (-adu gaur egun) Beste partizipio batzuk ere badaude, 0partizipioak: -o -e bukaera dutenak.


Aditz izena alomorfo desberdinen bitartez gauzatzen zen: -te (zahara), tze (txitukari + -n), tzaite (bizk. araba), -keta (ez orokorra baina zaharra), -eta (erronkari).


Bestalde, aditz jokatuei dagokienez. Zerrenda mugatua izan da bet. 60-75tik 12 ra igaro, eta sintetikoak eta perifrastikoak desberdindu ditzakegu. Sintetikoei dagokienez, jokatugabeen gainean eraiki izan dira... bokal harmonia etab. Perifrastikoak aldiz, 6 desberdintzen ditugu:


       ad. oina + *edin/*ezan: perifrasi zaharrena, desagertutako balioak
      partizip. + izan/*edun: lehenari lekua kendu (ateliko, teliko)
      partizip. joan/*eroan: EH osoan
      ad. izena izan/*edun:
     partizip. +-ko/-en: genitibodunak
     ari izan
Perifrasiak trinkoen menpe daude, beraz trinkoak zaharragoak dira. Oihenartek trinkoak, Larramendik perfrastikoak eta Lafonek trinkoak zahar perfrastikoak latinetik.


Ad. erroei dagokienez, kausatibo *e-ra-CVC eta aplikatiboak *e-da-CVC biak batera *e-da-ra-CVC oso arraroa sortu. *iron potentziala. egin mendebaldean eta *erozan nafarroan.


Aditz trinkoen lekukotasunak daude EA, hauek berreraiketa egiteko 3p morfemaren eztabaida izan da kontuan, polimorfismoa. Traskek 3 p marka 0 dela esan eta z-, l-, b-, d- aspektu marka direla. Stanssek Xkin Y egitura eta Schuhardtek -e -o erakusleekin.


Lehen esan bezala, aditz jokatuen multzoa, multzo mugatua zen eta beraz, euskarak multzo aditzak erabiltzen zituen (erro + erro) . Hauen artean simetrikoak (multzoa maila =) eta asimetrikoak (bata bestearen menpe) desberdintzen ziren. Euskan gehienak simetrikoak ziren, da + tor adibidez.

Deskargatu

PDF Word HTML

Ohiko galderak

Zein dira euskal aditz jokatugabeen hiru formak?

Adizki jokatugabeak hiru formaz osatzen dira: aditz oina, partizipioa eta aditz izena. Testuaren arabera, aditz oina da hiruretan zaharrena.

Zer bereizketa dago sintetiko eta perifrastikoen artean?

Sintetikoak jokatugabeen gainean eratutakoak dira eta bokal harmonia bezalako ezaugarriak dituzte. Perifrastikoak, aldiz, aditz bi edo gehiagoren konbinazioz osatzen dira, eta testuak sei mota desberdin aipatzen ditu.

Frogatu zeure burua

Berrikuspen-txartelak

Sakatu txartel bat erantzuna ikusteko.

Testa

1. Zein aditz forma dago hiruretan zaharrena testuaren arabera?
2. Zein ezaugarri agertzen dira soilik jokatugabeetan?
3. Zein partizipio marka sartu zen euskaran latineko mailegu batzuekin batera?
4. Zenbat perifrasi mota desberdintzen dira testuan?
5. Zer dira simetrikoak euskal multzo aditzetan?
6. Zein autorek proposatu zuen *nin >(n)i?

AA bidez dokumentutik sortutako galderak: egiaztatu erantzunak testuarekin.