Euskal Nazionalismoaren Sorrera: Arana, Foruak eta EAJ-PNV

Euskal Nazionalismoaren Sorrera eta Oinarriak (XIX. mendea)

Euskal nazionalismoa XIX. mendearen amaieran sortu zen, hasieran bizkaitarrismoa deitu zitzaionarekin. Izan ere, Bizkaiari soilik lotutako alderdia izaten hasi zen, nahiz eta gerora euskal biztanleria zuten probintzia guztiak sartu zituen bere aldarrikapenean.

Euskal naziotasunaren oinarri nagusiak hauek ziren:

• Arraza
• Erlijioa
• Hizkuntza
• Legea (Foruak)
• Izaera eta ohiturak

Sabino Arana eta Independentziaren Aldarrikapena

Nazionalismo honen bultzatzailea Sabino Arana izan zen, EAJ-PNVren sortzailea. Aranak Espainiarekin lotura guztiak haustearen eta independentzia aldarrikatzearen aldeko apustua egiten zuen.

Haren arabera, independentzia politikoak euskal gizartea mundu modernoko gaitzetatik babestuko zuen, hala nola:

• Laikotasuna
• Emigrazioa (etorkinak)
• Industrializazioa

Ikuspegi foruzale tradizional batetik, gizartean zeuden ideia horiek bildu, koherentzia eman eta formulatzera mugatu zen.

1876ko Foruen Indargabetzea eta Erreakzioak

1876an foru historikoak indargabetu zituzten legeek bi erreakzio eta filosofia mota ekarri zituzten:

1. Galera Madrilekin beren onurarako Kontzertu Ekonomiko bihurtzeko egoera errentagarri bihurtzen jakin zutenak.
2. Tradizionalismora joz, foruen berreskurapen osoa defendatu zutenak (Karlistak).

Azken horiek Gerra Karlistaren galtzaileak ziren, tradizioz nekazaritzakoa zen Euskal Herriaren aldekoak, hiri-fenomenoaren eta haren industriaren aurkakoak. Haientzat, foruen erabateko defentsa funtsean euskalduna denaren defentsaren baliokidea zen.

Industrializazioa eta etorkinen etorrera masiboa euskal gizarte tradizionalaren etsai ziren, foruak abolitu zituen Espainiako gobernu liberalarekin batera.

JEL: Nazionalismoaren Leloa

Euskal nazionalismoaren leloa Jaungoikoa eta Lege Zaharra (JEL) zen. Lelo hori erlijio katolikoaren aldeko eta euskal foru eta tradizioak berreskuratzearen aldeko euskal nazionalisten batasunean oinarritzen zen.

EAJ-PNVren Sorrera eta Barne Tentsioak (1895)

1895eko uztailaren 31n sortu zen EAJ-PNV, Espainiaren aurkako adierazpen solemne batekin eta lurraldean ordena tradizionala berrezartzeko borondatearekin.

Hasieran, alderdia ez zen gai izan Sabino Aranaren lehen jarraitzaileen (burges txikia, bilbotar tradizionalista) urratsetan ezer lortzeko, harik eta bere oinarriak zabaldu zituen arte.

Orduan agertu zen barne-tentsioa, bi talderen artean:

• Independentziaren defendatzaileak.
• Helburu bideragarriena eta praktikoena estatu espainiarraren barruan autonomia bilatzen zutenak.

Ideologia Banaketa: Arana vs. Sota

Sabino Aranaren nazionalismo etnizista eta ruralistarekin batera, Ramon de la Sota-rena agertu zen, liberalismo foruzaletik zetorrena.

Horren ondorioz, komunikazio organo desberdinak sortu ziren:

• Sotaren jarraitzaileek: Euskalduna.
• Independentistek (Luis Aranak zuzenduta): Aberri.

Zatiketa Aurrerakoiak (1910)

1910ean, EAJk zatiketa bat izan zuen bere elementu aurrerakoienen artean, Askatasuna taldea banandu zenean. Talde hori nazionalismo laiko eta errepublikano baten aldekoa zen.

Hala ere, nazionalismo aurrerakoiak ez zuen arrakasta handirik izan, harik eta II. Errepublikan EAE-ANV (Eusko Abertzale Ekintza) sortu zen arte.