Euskal Literaturako Pertsonaia Historikoak: Iparragirre, Bilintx eta Milia

Jose Maria Iparragirre (1820-1881)

Urretxun jaioa, 14 urte zituela lehen Karlistaldian parte hartu zuen Gipuzkoako gudarostean. Bergarako besarkadaren ondoren, Frantziara erbesteratu eta gitarra lagun, kantari hasi zen. Napoleon III.ak Frantziatik kanporatuta, Suitzan, Alemanian, Italian, Ingalaterran eta Portugalen ibili zen. Ameriketara joan eta Argentinan zein Uruguain 23 urtez artzain ibili ostean, herrira itzuli eta Ezkio-Itsasoko Zozabarro baserrian hil zen.

Iparragirreren ekarpen artistikoa

Bat-bateko bertsogintzan ez zuen jardun, baina bertso-paperetan nabarmendu zen. Bere ondorengoek etengabe erabiliko dituzten gaiak eraberritu zituen: aberria, herriminia... (adibidez: “Gernikako arbola”, “Nere maitearentzat”, “Glu, glu, glu”, “Ara nun diran”).

Erromantizismoa eta Iparragirre

Erromantizismoaren garaian bizi izan zen. Garai hartan, gizabanakoak bere herria espirituaren jabetzat jotzen zuen, askatasun-grina sentituz. Iparragirreren olerkigintzak sentimendu horiek islatzen ditu. Haren Gernikako Arbola ereserkia euskaldun askorengan nortasun-kontzientzia sortu duen adierazle gailena da.

Indalezio Bizkarrondo "Bilintx" (1831-1876)

Donostia Alde Zaharrean jaioa. Umetan, istripu baten ondorioz aurpegia desitxuratuta gelditu zitzaion, eta horregatik Indalezio Moko deitzen zioten. Bizibidez arotza eta antzokiko atezaina izan zen. Karlisten II. Gerratean, bonba batek jo eta bi hankak galdu zituen; handik sei hilabetera hil zen, Foruak kendu zituzten egunaren biharamunean.

Bilintxen estiloa eta garrantzia

Bertsolari petoa izan zen, kaletar zein baserritarren gustukoa. Koldo Mitxelenaren iritziz, euskal literaturako ahots erromantikoena da. Ez zuen izakiaren zorigaiztoa gehiegi dramatizatzen, umore gazi-gozoa erabiltzen baizik. Bere poema satirikoetan begi eta luma zorrotza erakutsi zuen, gordinkeriarik gabe.

Bilintxen ezaugarri nagusiak:

• Umorea: Zorigaiztoak umorez kontatzen zituen, babesteko.
• Sentiberatasuna: Ez zuen beldurrik sentimenduak biluzik adierazteko.
• Enpatia: Sufrimendu handia bizi izan zuenez, besteekiko oso enpatikoa zen.
• Hizkera: Donostiako euskara urbano zaharraren lekuko garbia da.

Lasturko Miliaren Eresia

XV. mendearen hasierakoak dira Lasturko Miliaren bertsoak. Milia Leizaola dorretxean bizi zen, baina beste ola bateko gizon batekin ezkondu zen. Gazterik hil zenean, haren ahizpak bertsoak kantatu zizkion gaubeilan. Ahizpak alargunari leporatu zion Milia ez zaintzea eta beste andre batekin ezkontzeko asmoa izatea. Kopla hauek euskarazko bertsorik zaharrenetarikoak direla uste dute adituek.