Euskal Kontzertu Ekonomikoa eta Estatutuak: Historia
Euskal Kontzertu Ekonomikoaren eta Foruen Bilakaera
Hau gertatu baino lehen, 1845eko Konstituzioan gure foruak murriztuta geratu ziren, baina salbuespen fiskalarekin. 1876an, Kontzertu Ekonomikoa Euskal Herrian ezarri eta Foruak desagertu ziren. 1931n, II. Errepublikaren estatutu-aurreproiektu guztietan agertzen zen berezitasun fiskala, eta hori 1936an jarri zuten martxan, Gerra Zibila hasi arren.
Gerra Zibila eta Diktaduraren Eragina
Testu honen ondoren, Gerra Zibilean eta diktaduran ez zegoen kontzertu ekonomikorik. Udan, Bizkaia osoa nazionalen mende geratu zen eta eratutako Euskal Gobernua erbestera joan zen. 1979an, Autonomia Estatutua onartu zen eta kontzertu ekonomikoak berrezarri ziren.
Kritikari dagokionez, diktaduraren ondorioz Euskal Herriko forutasun ia osoa desagertu zen. 1979an ezarritako Autonomia Estatutuarekin, kontzertu ekonomikoek gaur egun arte iraun dute, baina urtero liskarrak daude aurrekontuak egiteko unean.
1936ko Estatutuaren Eduki Nagusiak
5. artikulua: Eskumenak eta Segurtasuna
5. artikuluari dagokionez, hainbat eskumen ezarri ziren:
- Ordena publikoa, Ertzaintza eta babes juridikoa Euskal Gobernuaren esku geratu ziren.
- Horretarako eskumen esklusiboa zuten, baita armada propioa ere; beraz, Guardia Zibilak ez zuen zertan eraginik izan.
Madrileko Gobernua gerran egonda, eskumen-eremu hau zabalik utzi zion.
10. artikulua: Oinarri Demokratikoak
10. artikuluak liberalismo politikoaren oinarrizko bi printzipio jasotzen ditu:
- Subiranotasuna herriarena dela.
- Sufragio unibertsala dagoela.
Botere legegilea eta betearazlea ezartzen ditu, artikulua Errepublika demokratiko baten barruan garatuko zela zehaztuz. Bertako Lehendakariak eratuko zuen behin betiko Gobernua.
Lizarreko Estatutua eta Testuinguru Politikoa
Hau gertatu baino lehen, 1931n, Lizarran bilera bat antolatu eta estatu-proiektu bat onetsi zen; beraz, Lizarreko Estatutua idatzi zen. Azkenean, Alcala-Zamorak ez zuen onartu gai erlijiosoari dagokionez. Ondoren, beste proiektu bat egin eta onartu zuten, erlijiosoa ez zelako, baina CEDAkoek irabaztean etenda gelditu zen. Gero, Fronte Popularrak irabazi zuen eta berriz ere jarri zuten proiektua martxan.
Bizkaiaren Erorketa eta Autonomiaren Berreskurapena
Hau gertatu eta gero, 1937ko udarako Bizkaia osoa erori zen nazionalen mende; ondorioz, bertako Gobernua erbestera joan zen eta Autonomia Estatutua bertan behera utzi zen.
Kritika gisa: Autonomia Estatutua duela hainbat urtetik bilatzen zenez, Euskal Herrian pozik onartu zen. Hala ere, oso gutxi iraun zuen; 1937an Bizkaiko lurrak Francok konkistatu zituenean, estatutuaren arrasto guztiak ezabatu zituen. Beraz, esan dezakegu euskaldun guztiek autonomia lortzeko egindako ahalegina alferrikakoa izan zela une hartan; hala ere, 1979an berriz ere martxan jarri zen.