Euskal Hirigintza: Bilakaera eta EAEko Hiri-Sistemaren Ezaugarriak

1. Alde Zaharra

1.1 Industria Aurretik

Ezaugarri erkide batzuk:

• Hiri gehienak harresiz inguratuta daude, gehienetan defentsa-arrazoiengatik.
• Planoa irregularra izan ohi da, hau da, kale estuak eta bihurriak dira.
• Hiri-bilbea itxia zen.
• Eraikuntzan, familia bakarreko etxebizitzak ziren nagusi, eta altuera txikikoak.
• Lurzoruaren erabilerak askotarikoak ziren, hau da, etxebizitzekin batera lantegiak, dendak, biltegiak eta eraikin publikoak zeuden.

Historian zehar:

• a) Erromatar hiriak: Plano erregularrekoak eta kanpamendu militarretatik eratorriak.
• b) Erdi Aroa: Espainiako hiri gehienetan alde zaharrak sortu ziren. Bi talde bereizten ziren:
  • Hiri musulmanak: Nukleo nagusiaren inguruan antolatzen ziren.
  • Hiri kristaua: Harresiz inguratuta, eta erdialdean gaztelua eta eliza izaten zituzten.
• c) Errenazimendua: Plano erregularreko auzo berriak sortu ziren, ate zaharrez harago, eta plaza nagusiak sortu ziren.
• d) Barrokoa eta Ilustrazioa: Hiriak edertu egin ziren, eta kale zabalak eta zuzenak sortu ziren.

1.2 Industria Aldiko Aldaketak

Industria aurreko hiriak aldaketa ugari izan zituen industrializazio-prozesuaren eraginez:

• a) Planoa: Barne-eraldaketak eta berritze-politikak izan zituen, plaza berriak eta bide handiak eraiki ziren.
• b) Bilbea: Trinkotu egin zen espazioa aprobetxatzeko.
• c) Lurzoruaren erabilerak: Apurka-apurka tertziarizatu egin ziren.
• d) Gizarte-arloa: Gizarte-segregazioa handitu egin zen.

1.3 Industria Ostean: Arazoak eta Aldaketak

• a) Kaleen trazadura: Desegokia zen kasu askotan.
• b) Eraikuntza: Eraikin historiko batzuk hondatuta daude, eta auzoen artean kontrastea dago.
• c) Lurzoruaren erabilerak: Ohiko funtzioen ordez, beste batzuk ezarri ziren.
• d) Gizarte-arloa: Alde zaharretako berezko gizarte-nahastearen ordez, gizarte-polarizazioa ezarri zen.

2. Zabalgunea

2.1 Zabalgune Burgesa

Berria da, eta burgesiak hiria hazteko zituen nahiei erantzuten die.

• a) Hasieran: Koadrikula itxurako plano erregularra hartu zuen. Bilbea dentsitate txikikoa zen. Lurzoruaren erabilera nagusia burgesen etxebizitzak ziren. Lehenengoz Bartzelonan eta Madrilen garatu zen.
• b) Denboraren poderioz: Zabalguneak aldaketak izan zituen. Bilbea trinkotu egin zen. Eraikin bertikalak agertu ziren. Lurzoruaren erabilerei dagokienez, eginkizun tertziarioak nagusitu ziren.
• c) Gaur egun: Hirugarren sektoreko jarduerak erakartzeko modernizatu egin dira batzuk.

2.2 Langileen eta Industria Auzoak

• a) Sorrera: Bilbe itxia eta trinkoa, eraikuntzen neurri eta kalitate eskasa eta txikia. Lurzoruaren erabilerak langile-auzoetakoak ziren.
• b) Gaur egun: Erdiko kokapena dute.

2.3 Lorategi Auzoak

• a) Lorategi-auzoak: Familia bakarreko etxebizitzak ziren, neurri txikikoak eta lorategidunak.
• b) Arturo Soriaren Hiri Lineala: 40 metroko zabalera zuen kale handi bat zen, eta inguruan etxe-uharteak zeuden, oinarrizko zerbitzuekin.

3. Periferia

Biztanleriaren berezko hazkundea igo zenez, landatik hirira joan behar izan zuten askok.

3.1 Periferiako Egoitza Auzoak

• a) Txabolen auzo marginalak: Legez kanpo sortzen dira landa-lurretan edo lur berdeetan.
• b) Sustapen ofizialeko etxebizitza-auzoak: 1940 eta 1960 artean garatu ziren gehienbat, etxebizitza asko sortu ziren.
• c) Sustapen pribatuko etxebizitza-poligonoak: 1960tik aurrera sortu ziren. Bilbe irekia zuten.
• d) Etxe-uharte itxiko auzoak: 1980ko eta 1990eko hamarkadetan sortuak.
• e) Familia bakarreko etxebizitza-inguruak.

3.2 Periferiako Industria eta Ekipamendu Inguruak

• a) Industria-inguruak: Poligonoak daude, ondo planifikatuta, eta, batzuetan, enpresa berriek hartuta.
• b) Ekipamendu-inguruak: Gaur egun, jarduera ekonomikoak hiri-periferiara deszentralizatzearen emaitza dira.

EAEko Hiri-Hierarkia

Gaur egungo hiri-sistemaren ezaugarriak:

• a) Hiri-hierarkia dago: Horren buru Hiriburuen Euskal Sistema Polinuklearra da.
  • Bilboren metropoli-ingurua: EAEko pilaketa demografiko handiena, industria-, merkataritza- eta negozio-eginkizunak ditu, eta eragin-esparrua EAE osoan hedatzen da.
  • Donostia: Metropoli-inguru baten erdigunea da, eginkizun dibertsifikatuak ditu: industriakoak, turistikoak, merkataritzakoak eta kulturalak.
  • Gasteiz: Administrazio-eginkizunak ditu, EAEko hiriburua da, eta industria- eta merkataritza-eginkizunak ere baditu.
  • Probintziako hiriburuen azpitik hiri txiki batzuk daude.
• b) Euskal hiri-sistemak banaketa desorekatua du ikuspuntu espazialetik:
  • Kostako azpisistemak Bilbo eta Donostia artean kokatzen dira.
    • Bizkaian: Hiri-sistemak desorekak ditu. Bilbo Handiaren metropoli-inguruak industria-eginkizunak eta eginkizun tertziarioak pilatzen ditu. Hurbil dauden espazioetan ez dago eskualde-esparruko eginkizunak gidatzeko behar den besteko neurri funtzionala duen hiri-nukleorik.
    • Gipuzkoan: Sistema orekatuagoa da. Donostiaren ondoan, neurri ertaineko industria-hirien multzo garrantzitsua dago, lurraldean modu homogeneoan kokatuta.
  • Barruko azpisistema Gasteizen inguruan antolatzen da. Sistema makrozefalikoa eta desorekatua da; hiriburuak probintziako biztanleria osoaren % 75 biltzen du. Arabako sistemak ahultasun batzuk ditu.
• c) Hiri-sistemaren harremanak: Errioxarekin, ardatz kantabriarrarekin eta ardatz mediterraneoarekin lotzen da.
  • Bizkaian: Bilbo Bizkaiko isurialdean dago, eta Madrilen atzetik, hurbileko eragin-esparruan kokatzen diren hiriburu kopuruari dagokionez, garrantzitsuena da.
  • Gipuzkoan: Donostiak kokapen estrategikoa du Frantziarekiko komunikazioetarako.
  • Araban: Arabar Errioxaren bidez, Euskadi Ebroren haranera hurbiltzen da.

Erronkak:

• Euskadik Europan duen integrazioa hobetzea, kokapen geografiko estrategikoa aprobetxatuz, arku atlantikoan duen eginkizun zentrala eta arku horren eta Europako espazio dinamikoenen artean dauden loturak bultzatzeko.
• Hiri ertainak bultzatu behar dira lurralde-orekaren politikak aplikatzeko giltzarri moduan, berrikuntza- eta garapen-prozesuak lurralde osora hurbiltzen baitituzte. Horretarako, eskualde-mailako ekipamenduak eta zerbitzuak emango zaizkie eragin-esparrurako, eta haien artean osagarriak izatea bilatuko da.