Euskal Herriko Gizarte eta Industria Garapena: Gako Testuen Azterketa

Vicente Blasco Ibáñez: "El Intruso" eta Langileen Borroka

Pasarte honek Euskal Herrira lan egitera etorritako langileen bizitza gogorra salatzen du. Aztertu beharrekoa ez da eleberria bera, baizik eta salatzen duen egoera soziala. Izan ere, Blasco Ibáñezen hitzek langileen mugimendua bultzatu zuten haien egoera hobetzeko.

Horrela, Facundo Perezaguaren sozialismo erradikalari esker, 1890ean Bilboko Greba Handia antolatu zen. Grebaren erdigunea Trapagarango Zugaztieta auzoan izan zen, eta handik Ezkerralde osora hedatu zen. Barrakoiak kentzea eta jakiak kantinetatik kanpo erosteko eskubidea izan ziren grebaren lehen aldarrikapenak. Gobernuak Loma jeneralaren esku utzi zuen arazoa, eta gerra egoera deklaratu zuen langileen altxamenduarekin amaitzeko.

Grebaren ondorioz, arazoa pixka bat konpondu zen, baina bost urte geroago egoera berbera zen. Hala ere, meatzarien grebek instituzioak, sendagile higienistak eta arkitektoak bultzatu zituzten langileentzako etxebizitza eredu egokiak sortzera. Hortik sortu ziren "Etxe Merkeak": familia bakarrekoak, lorategi eta baratze txiki bana zituztenak. Luxuzkoak ziren, barrakoiekin alderatuta.

Ikusten denez, testu honen garrantzia meatzeetako langileen egoeraren salaketan eta horren ondorioetan datza.

Federico Echebarriaren Hitzaldia eta Protekzionismoa

Federico Echebarriaren hitzaldiari esker, Espainia eta Alemaniaren arteko ituna ez zen lortu, eta muga-zergaren (arantzelaren) legea mantendu egin zen. Horren ondorioz, 1907ko lege aranzelarioa ezarri zen, protekzionismoa berriro indartuz. Horrek lan publikoak egiterakoan material espainiarra erabiltzea ekarri zuen.

Euskal siderurgian gorakada nabarmena gertatu zen, eta aurrerapenak izan ziren hainbat eremutan:

• Bizkaiko burdina erabili zen burdinbide egiturak egiteko (La Robla, Portugaleteko trenbidea, FEVE, besteak beste).
• Metalurgian eta bankan ere aurrerapenak izan ziren: Tubos Forjados, Banco de Bilbao, Banco de Comercio eta antzekoak sortu ziren.
• 1902an, Bizkaiko enpresa garrantzitsu batzuk elkartu ondoren, Altos Hornos de Vizcaya sortu zen. Horrekin kapital kopuru handiak metatzea lortu zen.

Protekzionismoari esker, industrializazioa indartu egin zen XIX. mendearen amaieran. Hala ere, industria espainiarra eta euskalduna ez zeuden prestatuta atzerriko produktu merkeagoei lehia egiteko.

Esan beharra dago, nahiz eta Bizkaiko industrializazioa erregimen protekzionistari esker bizkortu, ez dugula ahaztu behar neurri librekanbista batzuei eta atzerriko inbertsioei esker ere Bizkaiko industria garapena lortu zela.

"La Lucha de Clases" eta Langileen Erreformak

1896ko grebari esker, Bilboko Greba Handiaren izpiritu aldarrikatzailea berreskuratzea lortu zen, eta baita blokeatuta zegoen langileentzako erreformen makina martxan jartzea ere.

Hortik aurrera, afiliazio sindikalaren hazkundea izugarri nabaritu zen alderdi sozialistan. 1911n ia 7.000 afiliatu zituen. Sozialistek beste hainbat greba antolatu zituzten: 1903an, 1910ean, 1911n, besteak beste.

1903ko grebaren ondoren, meatzariek ez zuten kantinetan erosi behar, eta ekonomatoak sortu ziren (Ortuellan, Zugaztietan, Gallartan, besteak beste), non produktuen kalitatea hobea eta prezioak baxuagoak ziren. Greba honi esker, 1904ko legea ezarri zen igandeko atsedena arautzeko.

Halaber, sendagile higienistak eta arkitektoak agertu ziren langileentzako etxebizitza eredu egokiak aurkitzeko asmoz. Hortik sortu ziren "Etxe Merkeak" izenarekin ezagutzen direnak. Luxua ziren meatzarien barrakoiekin alderatuta.

Hurrengo urteetan, 1910eko grebaren arrakastaren ondoren, meatzarien lanaldia 9,5 ordura murriztu zen.

Joaquín Costa: "Oligarquía y Caciquismo" eta Erregenerazionismoa

Joaquín Costak idatzitako testuaren garrantzia ezin dugu ukatu, XIX. mendeko Erregenerazionismo intelektualaren obra garrantzitsuenetako bat izan baitzen. Lan honen bitartez, txandakatze sistemaren iruzurra guztion begietara helaraztea lortu zuen Costak, sistemaren erreforma bat beharrezkoa zela argi eta garbi utziz.

Politikari erregenerazionistek, Canalejas eta Maurak batez ere, txandakatze sistemaren barruko erreformak bideratzen saiatu ziren. Bi hauek alderdi liberal eta kontserbadorearen buruak bilakatu ziren Alfontso XIII.aren garaian, baina ez zuten arrakasta handirik izan.

Erreforma eta lege hauen artean aurkituko ditugu:

• Emigrazioaren Legea (1907)
• Aurreikuspen Institutu Nazionalaren sorrera (Gizarte Segurantzaren hasiera) (1908)
• Grebaren Legea (1909)
• Txandakatze sistemari benetakotasuna emateko hainbat erreforma.

Hala ere, politikari hauek ez zuten Cánovas eta Sagasta bezalako botererik herria konbentzitzeko, eta XX. mendearen hasieran, Alfontso XIII.aren erreinaldian, hainbat krisi gertatu ziren, hala nola, Bartzelonako Aste Tragikoa (1909), 1917ko Krisi Hirukoitza eta Marokoko Gerra (1921).

Krisi hauek, azkenean, txandakatze sistemaren amaiera ekarri zuten 1923an. Beraz, esan dezakegu Costaren lana txandakatze sistemaren eta iruzurraren amaieraren abiapuntua izan zela.

1910etik aurrera, Perezagua ez zen lider gisa ikusiko, baina beste batzuek, Tomás Meabek edo Indalecio Prietok, hartu zuten sozialismo moderatuaren lekukoa.