Euskal Autonomia Estatutuaren Ibilbidea: 1931-1936
Gaia: Estatutuak eta Euskal Herriko Indar Politikoak
Euskal Herriko indar politikoak
Errepublika iristean, sistema politikoa demokratizatu egin zen eta elkarte politikoen kopurua hazi zen (zentro errepublikanoak, elkarte sozialistak, nazionalistak eta gizarte-erakundeak). Hiru erpin politiko nagusi bereizten ziren:
- Ezkerra: Hiriburuetan indartsua.
- EAJ: Bilbon nagusi.
- Karlismoa eta eskuina: Araban eta Nafarroan.
Eusko Ikaskuntzaren lehen autonomia proiektua
EAJ izan zen autonomiaren bultzatzaile nagusia. Errepublikarrek eta sozialistek hasieran proiektua ez zuten onartu, baina nazionalistak alde agertu ziren. Eusko Ikaskuntzari estatutu-proiektu bat prestatzea agindu zitzaion, Araba, Gipuzkoa, Bizkaia eta Nafarroa barne hartuko zituena. Egitura konfederala, elebitasuna eta kontzertu ekonomikoa mantentzea zituen helburu.
Lizarrako proiektua
Estatutua onartzeko, udalak Lizarrako batzarrean bildu ziren. Proiektuak berrikuntza nabarmenak ekarri zituen:
- Foruetan oinarritutako legea.
- Immigranteentzat 10 urteko erresidentzia botoa emateko.
- Egitura konfederala eta diputazioen indartzea.
- Autonomia-prozesua udalen esku.
Batzar kudeatzaileen proiektuak
Ezkerrak proiektu berri bat prestatu zuen: batzordeek onartu, udalek berretsi, herriak bozkatu eta Gorteek onartu behar zuten. Lehen proiektuan Nafarroako udal gehienak kontra agertu ziren. Bigarren proiektua herritarrek berretsi zuten; bertan, emakumeek lehen aldiz parte hartu zuten hauteskundeetan. Hala ere, Gorteetan tramitazioa gelditu egin zen eskuinaren oposizioagatik.
Gorteen joera eta 1934ko iraultza
1933ko hauteskundeetan nazionalismoak arrakasta handia lortu zuen, eta eskuindarrek emaitza onak izan zituzten Araban eta Nafarroan. Kontzertu ekonomikoaren aurkako neurrien ondorioz, oposizioa sortu zen. Gobernuak udal batzuk desegin eta zergak ezarri zituen; horren aurrean, langileek astebeteko greba egin zuten, eta gobernuak errepresio gogorrarekin erantzun zuen (hildakoak eta kartzelatuak eraginez).
1936ko Estatutua
Gerra hastean proiektua eten bazen ere, 1936an parlamentuak batzordeak aurkeztutako estatutua onartu zuen. Berritasun nagusiak laburtasuna eta behin-behineko gobernu-burua izendatzeko prozedura izan ziren. 1937an, Gernikan bildu ziren lehen lehendakaria izendatzeko: Jose Antonio Agirre. Estatutuarekin, EAJk Errepublika defendatzeko konpromisoa hartu zuen.